Çevirenin notu: Bu makaleyi, yazarın siyasi değerlendirmelerini benimsediğimiz için değil, Kültür Devrimi’nin ilk aylarına dair topladığı zengin belge ve bilgi nedeniyle yayımlıyoruz. Yazar büyük harfle yazılan “Kültür Devrimi” (1966-1976 hareketi) ile küçük harfle yazılan “kültür devrimi” (1966 ilkbaharındaki militan kültürel girişim) arasında bilinçli bir ayrım yapıyor (bkz. 2. not). Çeviride bu ayrım korunmuştur. Metin içi atıflar ve kaynakça özgün haliyle bırakılmış, Çince terimler yazarın verdiği biçimde korunmuştur.
Özet: Büyük Proleter Kültür Devrimi, Çin’in Leninist parti-devletinin siyasal temellerini sarsan kapsamlı bir kitle saldırısıydı. Peki ona neden “kültür devrimi” dendi? Mao’nun bu son devrimci girişiminin “kültürel” olan yanı tam olarak neydi? Bu makale, Kültür Devrimi’nin ilk evresinden önce gelen ve onu biçimlendiren ideolojik ve kültürel mücadelelere odaklanarak Mao’nun Kültür Devrimi’ni en baştan isyancı bir siyasal hareket olarak tasarladığını varsayan egemen anlatıya itiraz ediyor. Hareketin başlangıçta, Mao’nun ideolojik ve kültürel dönüşüme ilişkin uzun soluklu vizyonunda kök salan, kelimenin harfi anlamıyla radikal bir “kültür devrimi” olarak biçimlendiğini savunuyor. Ne var ki kültür alanına hedefli bir müdahale olarak başlayan şey, geniş kapsamlı bir siyasal altüst oluşa ve sistemik bir krize tırmandı ve sonunda Mao’nun ilk beklentilerini aştı. Makale, Mao’nun niyetini tarihsel bağlamı içinde yeniden kurarak ve “kültür devrimini” ayrı bir tarihyazımsal kategori olarak ele alarak Kültür Devrimi’nin kökenlerine ve ilk dinamiklerine ilişkin tarihe daha sağlam basan bir açıklama sunuyor.
Kültür Devrimi, Çin Halk Cumhuriyeti’nin (ÇHC) temellerini sarsan eşi görülmemiş bir siyasal krizdi. Mao Zedong, “sınıf düşmanlarının” Çin Komünist Partisi’ne (ÇKP) sızdığını ileri sürerek onların devrimci bir kitle hareketiyle ezilmesi çağrısını yaptı. Aşağıdan yükselen kitle isyanları ile tepedeki seçkinlerin işlemez hale gelmesi birleşince ülke olağanüstü bir krize sürüklendi, parti-devlet neredeyse tümüyle felç oldu. Kültür Devrimi’ni benzersiz kılan ise bu krizin devletin bizzat zirvesinden doğmasıydı. Partinin meşruiyetini sorgulayan, yıkıcı toplumsal güçleri serbest bırakan ve partinin otoritesine meydan okumanın ideolojik dağarcığını sağlayan kişi Mao’nun kendisiydi. Roderick MacFarquhar’ın akılda kalan ifadesiyle: “Daha önce hiçbir diktatör toplumun güçlerini kendi kurduğu devletin üzerine salmamıştı. Bu, gerçekten de bütün kitle hareketlerinin anasıydı” (MacFarquhar, 1997: 465).
Çin uzmanlarını uzun zamandır meşgul eden sorular arasında hiçbiri şu kadar çetrefil değildir: Mao, iktidarının son on yılında, kurulmasına bunca emek verdiği yapıyı neredeyse yıkacak büyüklükte bir altüst oluşu neden ve nasıl başlattı? MacFarquhar’ın The Origins of the Cultural Revolution (Kültür Devrimi’nin Kökenleri) adlı üçlemesi, 1950’lerin sonundan 1960’ların ortasına kadar ÇKP önderliği içinde derinleşen ayrılıkları izleyen en yetkin çalışma olma niteliğini koruyor. Ne var ki üçlemenin son cildinin yayımlanmasının üzerinden otuz yıla yakın, Michael Schoenhals’la birlikte yazdığı Mao’s Last Revolution‘ın (Mao’nun Son Devrimi) üzerinden de yirmi yıl geçti (MacFarquhar ve Schoenhals, 2006). Bu süre içinde, dönem hakkındaki bilgimizi inceltmeye ve genişletmeye imkân veren zengin bir yeni malzeme ortaya çıktı.
Kültür Devrimi’nin kökenleri üzerine mevcut literatür, genel olarak birbirinden ayrılan ama zaman zaman örtüşen iki damara ayrılır. Birincisi, Büyük İleri Atılım’ın ardından keskinleşen ÇKP önderliği içi çatışmalara odaklanır. Bu bakışa göre Kültür Devrimi, Mao’nun rakip saydığı kişileri tasfiye edip yitirdiği otoriteyi geri almak için başvurduğu Makyavelci bir manevraydı. Mao bunu, bürokrasiyi devre dışı bırakarak kitleleri doğrudan seferber etme yoluyla başardı (MacFarquhar, 1987, 1997; Panstov ve Levine, 2012; Dikötter, 2016). İkinci yaklaşım ise kişisel iktidardan çok ideolojiyi öne çıkarır. Buna göre Kültür Devrimi, Mao’nun kemikleşmiş ve giderek kendini korumaya kapanmış gördüğü bürokratik aygıta karşı kitle seferberliğini başlatarak devrimci ateşi yeniden alevlendirme girişimiydi. Bu yorum, Mao’nun partinin örgütsel rutinleşmeye teslim olduğu, bir zamanlar devrime can veren halkçı karizmatik otoritenin yerini bu rutinin aldığı görüşünü vurgular. Sonunda boşa çıksa da bu çaba, Mao’nun yenilenmiş bir ideolojik bağlılığın ve halkın etkin katılımının bürokratik kurumsallaşma eğilimlerini dengeleyebileceğine, devrimin dönüştürücü canlılığını yeniden uyandırabileceğine dair sarsılmaz inancını yansıtıyordu (Dittmer, 1987; Harding, 1981; Kraus, 1981; Lee, 1978; Schram, 1989; Schurmann, 1968; Tsou, 1986).
Aralarındaki ciddi farklara karşın, Kültür Devrimi’nin kökenleri ve ilk gelişimi üzerine akademik anlatılar büyük ölçüde, birbirine kenetlenmiş birkaç öncül üzerinde yükselen kalıcı bir tarihyazımı uzlaşmasında buluşmuştur. Birincisi, bu anlatılar Kültür Devrimi’ni ya ÇKP önderliğindeki hizip mücadelelerine ya da Mao’nun ideolojik radikalizmine bağlar. İkincisi, Mao’nun ideolojik vizyonunu konjonktürel ya da duruma bağlı değil, tutarlı, istikrarlı ve büyük ölçüde sistemli bir bütün olarak resmeder.1 Üçüncüsü, Mao’yu, gerçek ya da hayali rakiplerini tasfiye etmek için hareketi bilinçli olarak yöneten usta bir stratejist olarak gösterir. Son olarak, hareketin ilk seyrini özenle sahnelenmiş, evreleri belli, çizgisel bir süreç olarak kurgular: önce kültürel ve ideolojik mücadeleler, ardından kitle hareketlerine yayılma, en sonunda da yaygın bir siyasal altüst oluş.
Bu anlatı ve açıklama paradigması, Kültür Devrimi tarihyazımında egemenliğini sürdürüyor. MacFarquhar, çığır açan The Origins of the Cultural Revolution üçlemesinin son cildinde, daha 1962’nin son aylarında “sonunda onu [Mao’yu] Kültür Devrimi’ni başlatma kararına götürecek düşüncenin unsurlarının sezilebildiğini” ileri sürer (MacFarquhar, 1997: 277). MacFarquhar’a göre 1964 sonu ile 1965 başında Mao’nun “Çin’e yönelik ideolojik tehditle kendisine yönelik siyasal tehdidin birleşiminin artık kesin bir eylem gerektirdiğini hissettiği” belliydi (MacFarquhar, 1997: 432). Yazar, bu noktada Mao’nun küçük bürokratik sapmaların disipline edilmesinden çok daha büyük sonuçları olacak bir hareketi, partinin üst kademelerindeki “kapitalist yolculara” yönelik bir hareketi çoktan tasarlamış olduğunun açıklık kazandığını söyler. Ona göre Mao, “kartlarını açık edemeyecek kadar deneyimli bir gerilla savaşçısı” olduğundan stratejik bir sabırla hareket etmiş, bu hedefi yöntemli biçimde gerçekleştirmek için Ocak 1965’ten Ağustos 1966’ya kadar yaklaşık yirmi ay beklemiştir (MacFarquhar ve Schoenhals, 2006: 13).
MacFarquhar, Kültür Devrimi’nin doğuşunu, Mao’nun hem yazarı hem yönetmeni olduğu büyük bir siyasal dram olarak kurgulamasıyla tanınır. Bu dramaturjik çerçevede hareketin kökenleri ve ilk biçimlenişi, bir giriş bölümü ile onu izleyen perde ve sahneler halinde dizilir. Giriş, Hai Rui’nin Görevden Alınması‘na yöneltilen ilk atışla (Kasım 1965) açılır. Birinci perdede bir dizi kilit sahne yer alır: Pekin Üniversitesi’ndeki simgeleşmiş “ilk dazıbao”nun (büyük harfli duvar afişi) kışkırtılması (Mayıs 1966 sonu), Mao’nun Yangtze’de yüzerek verdiği mesaj (Temmuz ortası), Liu Shaoqi’nin çalışma ekiplerinin geri çekilmesi (Temmuz sonu) ve doruk noktası olarak Mao’nun “karargâhı topa tutun” çağrısıyla ÇKP’nin On Birinci Plenumu’ndaki dramatik çatışmalar (Ağustos başı). İkinci perde ise Kızıl Muhafızların göz kamaştırıcı yükselişiyle başlar (Ağustos ortası ve sonu) (MacFarquhar, 1997: 461-62). Bu paradigma uzun süre alanı biçimlendirdi. Erken dönem Kültür Devrimi’ni, Mao’nun öngörüsünü ve sıkı biçimde ardışık, teleolojik bir gelişimi öne çıkaran, bilinçli olarak yazılmış bir dram gibi sundu. Bu makalenin ileri sürdüğü gibi, bu çerçevenin süregiden egemenliği eleştirel bir yeniden değerlendirmeyi hak ediyor ve onun yöntemsel sınırlarının ötesine geçen başka yaklaşımlara kapı aralıyor.
Neden “Kültür” Devrimi?
Bu makaleye göre, egemen anlatılar kolay cevaplanamayan kritik bir soruyla yüzleşmek zorundadır: Parti-devlete karşı başkaldırıyı kışkırtmayı amaçlayan bir kitlesel siyasal seferberlik, kökleri kültürel ve ideolojik alanlarda bulunan çatışmalardan neden ve nasıl doğdu? Bu altüst oluşa neden “kültürel” bir kimlik biçildi ve Kültür Devrimi’nin “kültürel” olan yanı aslında neydi?
Eldeki kanıtlar, “Kültür Devrimi” teriminin Mao için bile kendiliğinden anlaşılır olmadığını gösteriyor. Aralık 1968’de Arnavut konuklarla yaptığı bir görüşmede terimin özgüllüğünü önemsizleştirmiş, “Kültür Devrimi yalnızca genel bir etiketti, özünde hareket siyasal ve iktisadi bir devrimdi” demişti. Bu anlamsal gevşeklik sürdü. Kültür Devrimi’nin resmen “büyük bir zafer” ilan edildiği Nisan 1969’daki ÇKP Dokuzuncu Ulusal Kongresi’nde Mao, dikkat çekici ölçüde baştan savma, hatta kendi etrafında dönen bir gerekçe sundu: “Ona Kültür Devrimi demek yerinde olabilir, çünkü hareket bir kültür devrimiyle başladı” (Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party, 2013: 6.146, 242).
Bu kavramsal ve anlamsal belirsizlik asıl soruyu gündeme getiriyor: Kültür Devrimi başlangıçta kendine özgü bir devrimci olgu olarak mı tasarlandı, yoksa sonunda kendi ilk çerçevesini ve kapsamını mı aştı? Dikkat çekici olan, bu belirsizliğin yalnızca Mao’ya özgü olmamasıdır. Bazı öğrenci isyancılar da etiketi sorguluyor, hareketi doğru tanımlamadığını söylüyordu. Hunanlı on sekiz yaşındaki militan öğrenci Yang Xiaokai’nin 1967’de belirttiği gibi: “Bu devrime kesinlikle ‘kültür devrimi’ denemez, ama şimdilik onu böyle anmaktan başka bir terimimiz yok” (aktaran Wu, 2014: 174).
Bu makale, büyük ölçüde gözden kaçmış ama temel bir soruya yeniden dönüyor: Parti-devlete yönelik kapsamlı bir siyasal saldırıya en baştan neden “kültürel” bir devrim adı verildi? Hareketin mimarları ve katılımcıları, işin başında, onun anlamını ve önemini nasıl kavradılar? Bunun yalnızca bir terim meselesi olmadığını, Kültür Devrimi’nin niteliği, kapsamı ve ilk dinamikleri hakkındaki köklü varsayımların yeniden incelenmesini gerektiren daha derin yorumsal ve yöntemsel sorunlara işaret ettiğini savunuyorum.2
Kültür Devrimi’nin, Maocu radikallerle partinin propaganda ve ideoloji aygıtı da dahil olmak üzere Çin’in kültürel ve entelektüel kurumları arasındaki çatışmalarla açıldığı, araştırmacıların uzun zamandır kabul ettiği bir şeydir. Bu ilk çarpışmalar, önceki yılların radikal kültürel akımlarıyla derinden iç içeydi (Goldman, 1966, 1973; Dikötter, 2016: 27-41). Aynı şekilde, iddialı kültürel dönüşüm girişimlerinin Kültür Devrimi’nin geniş gündeminde merkezi bir yer tuttuğu da yaygın olarak kabul görüyor. Örneğin Wang Zheng, ÇHC’deki feminist sosyalist kültür üzerine yaptığı önemli çalışmada bu bakışı öne çıkarır ve bölümlerinden birine anlamlı biçimde “Kültür Devrimi’nin Kültürel Kökenleri” adını verir (Wang, 2017: 199-220). Benzer biçimde Patricia Thornton, 1966 öncesi radikal kültürel akımları “Kültür Devrimi’nden önceki kültür devrimi” olarak niteler (Thornton, 2019: 55). Paul Clark ve Barbara Mittler da kültürel radikalizmin 1966 öncesindeki uzun seyrini izleyerek bu bakışı güçlendirir, 1966 sonrasında kültürel üretimi yeniden biçimlendirme çabalarının daha önceki bir deney çizgisinin devamı olduğunu gösterirler. Benjamin Kindler da son dönemde Maocu kültür siyasetinin Yan’an döneminden 1970’lere uzanan soykütüğünü çıkararak bu araştırma hattını derinleştirmiş, sanatsal üretim ve entelektüel öznellik etrafında örgütlenen radikal kültürel dönüşüm projesinin Çin sosyalizmi içinde süreklilik taşıyan ideolojik bir girişim olduğunu ortaya koymuştur (Kindler, 2025). Birlikte ele alındığında bu çalışmalar, Kültür Devrimi kültürünün, partinin kültür alanını yeniden biçimlendirmeye yönelik uzun soluklu çabalarını başlatmadığını, onların üzerine inşa edildiğini vurgular (Clark, 2008; Mittler, 2013).
Bu önemli katkılara karşın mevcut literatür, radikal kültürel dönüşüm projelerinin nasıl olup da sonradan parti bürokrasilerine ve yöneticilerine yönelecek kitle isyanlarını tetiklediğini tam olarak açıklayamamıştır. Kültürün belirleyici olduğu kabul edildiğinde bile kültürel radikalizmden siyasal altüst oluşa uzanan analitik geçiş büyük ölçüde işlenmemiş kalır. Kültür Devrimi’nin “kültürü”, çoğu zaman, döneme damgasını vuran siyasal çatışmalardan analitik olarak ayrılabilir bir şey gibi ele alınmıştır, bazen de bilerek. Kültürün kendi başına bir araştırma alanı olarak ciddiye alınması gerektiğini güçlü biçimde savunan Mittler, Kültür Devrimi dönemi kültürü ve sanatı hakkındaki bilgimizi önemli ölçüde ilerletmiştir. Ne var ki MacFarquhar ile Schoenhals’ın o alanı zaten kapsamlı biçimde işlediğini söyleyerek “siyasetten uzak duracağını” belirtir (Mittler, 2013: 6). Kültürü ve siyaseti ayrı alanlar olarak ele alan ve kültür tarihçileri ile siyaset tarihçileri arasındaki iş bölümüyle pekişen bu tarihyazımsal bölmeleme, daha temel bir dinamiği gölgeleme tehlikesi taşır: Kültürel radikalizm ile siyasal altüst oluş yalnızca yan yana ilerleyen olgular değildi, birbirine dolanmışlardı, her biri ötekini biçimlendiriyor, zaman zaman da sarsıyordu.
Tarih çalışmalarının çoğu, Kültür Devrimi’nin kültürel ve siyasal boyutlarının birbirinden ayrılamayacağını, Mao’nun kültürel tartışmaları siyasal gündemini ilerletmek için stratejik biçimde silaha dönüştürdüğünü savunur. Yao Wenyuan’ın, tarihçi Wu Han’ın yazdığı Pekin operası Hai Rui’nin Görevden Alınması‘nı mahkûm ettiği 1965 sonundaki tartışma, yaygın olarak hareketin ilk atışı sayılır. Pek çokları için bu olay, Mao’nun kültürel bir tartışmayı parti önderliğinin ayağının altını oymak ve siyasal rakiplerine saldırmak için kullandığı hesaplı hamlenin örneğidir. MacFarquhar’ın deyişiyle Mao, partinin merkezi önderliğine karşı “son bir saldırı için yalnızca zamanını kolluyordu” (MacFarquhar, 1997: 456). Bu okumada 1965 sonu ve 1966 başındaki kültürel çekişmeler, “son saldırının” önceden koreografisi yapılmış bir girişi gibi görünür. Oysa bu dizinin tutarlılığı ancak geriye bakıldığında fark edilebilir. Bu yorum önemli hizip dinamiklerini öne çıkarsa da Mao’nun stratejik niyetine ilişkin varsayımı kanıtlanabilir verilerden çok tahmine dayanır ve doğrulanması güç, belki de imkânsızdır.
Ana akım tarihyazımı Kültür Devrimi’nin ilk kültürel hamlelerini araçsal ve siyasal terimlerle resmetmeye eğilimliyken, alternatif bir literatür Mao’nun hedefini farklı bir mercekten yeniden yorumlamaya çalışmıştır. Örneğin Alessandro Russo’ya göre Mao’nun ilk kültürel saldırısı yalnızca bir hizip manevrasının aracı değil, sosyalist bürokrasinin “merkezi kültür aygıtını” zayıflatarak kitle siyasetini bu bürokrasinin ideolojik otoritesinden kurtarmaya yönelik bilinçli bir çabaydı. Bu bakışa göre Mao, Russo’nun sözleriyle, “hayati saydığı siyasal meselelere karşı en güçlü ve en muğlak muhalefetle” tam da eğitim, basın ve yayıncılık gibi devletin kültür aygıtı içinde karşılaştı (Russo, 2020: 104-105). Russo’nun görüşü, farklı bir tonda da olsa, Joel Andreas’ın Kültür Devrimi’ni kültürel ve siyasal iktidarın kurumsal temelleri üzerine bir mücadele olarak ele alan çalışmasıyla örtüşür. Andreas, üniversitelerin ve okulların kültürel sermayenin birikip yeniden üretildiği kilit mekânlara dönüştüğünü, böylece Çin’in sosyalist düzeni içinde yeni filizlenen hiyerarşileri ve kendi deyişiyle “kızıl ve uzman seçkinlerin” oluşumunu pekiştirdiğini vurgular (Andreas, 2009: 12). Bu açıdan bakıldığında Kültür Devrimi’nin eğitim sistemine yönelttiği ilk saldırı, ayrıcalığın ve otoritenin pekiştiği kültürel mekanizmaları bozma çabası olarak görünür. Birlikte ele alındığında bu yorumlar, dikkati hizip rekabetinden Kültür Devrimi’nin kültürel olarak neyi tehlikeye attığına kaydırır. Ancak kültürel kampanyayı Mao’nun önceden tasarlanmış siyasal vizyonunun dışavurumu olarak ele aldıkları ölçüde, harekete tarihsel kanıtların taşımadığı bir amaç birliği ve ideolojik tutarlılık atfetme tehlikesine düşerler.
Mao’nun kültürel kaygılarını ciddiye alan, üstelik bunları kendi koşulları içinde ele alan bir başka araştırmacı da Maurice Meisner’dı. Meisner’ın, Çin’in yirminci yüzyıldaki uzun erimli (longue durée) seyri içine yerleştirdiği “kültür devrimi” olgusuna gösterdiği ilgi, kendi kuşağından pek az araştırmacının izlediği yorumsal bir yol açtı: Mao’nun 1965-1966’da kültürel ve ideolojik alanları yeniden düzenleme girişimi, kendi mantığı ve hedefleri olan bir radikal kültürel eylemcilik bölümü olarak anlaşılabilirdi (Meisner, 1999: 295-300). Ne var ki Meisner sonunda bu kavrayışı yeniden kesintisiz bir siyasal anlatının içine katladı. Ona göre Kültür Devrimi, Mao’nun Büyük İleri Atılım’ın başarısızlığının ardından “Thermidorcu” diye nitelediği kaymaya karşı yürüttüğü uzun mücadelenin doruğuydu. Hareketin kültürel bir girişim olarak başladığını kabul etse bile Meisner bu başlangıcı, hareketin kısa sürede “açıkça siyasal” bir hal aldığı bütünlüklü bir anlatıya yeniden kattı (Meisner, 1999: 314). Bu anlamda Meisner’ın bir an için gördüğü yorumsal açıklık, yani kültürel projeyi ardından gelen siyasal patlamadan ayırma imkânı, vaktinden önce kapandı. Çünkü onun sentezi kültürü yeniden siyasetin içine yerleştirdi ve Mao’nun amacına niyetsel bir tutarlılık geri kazandırdı.
Bu makale, MacFarquhar’ın temsil ettiği ana akım anlatıların da Russo ve Andreas’ınki gibi alternatif yorumların da ortak bir yöntemsel sınırla biçimlendiğini savunuyor: Erken dönem Kültür Devrimi’ni geriye dönük olarak yorumluyor, onun biçimlenme anlarını sonraki sonuçların, özellikle de 1966 yaz sonundaki kitlesel altüst oluşun merceğinden okuyorlar. Bunu yaparken kesintileri ve belirsizlikleri düzleştiren teleolojik bir yapı dayatıyorlar. Kültür Devrimi’nin kökenleri ve ilk seyri üzerine literatürün büyük kısmı, kaçınılmaz olarak kitle seferberliğine varıyormuş gibi görünen çizgisel bir diziyi geriye dönük olarak kurmaya dayanır. Mao’nun varsayılan sabit niyetlerini merkeze alan bu anlatılar nedensel bir tutarlılık dayatır, karmaşık ve olumsal bir tarihsel sürece kaçınılmazlık yanılsaması yansıtır. Tarihe daha sağlam basan bir kavrayış, bu geriye dönük nedensellik zincirlerini sarsmayı ve olayların fiilen nasıl geliştiğini belirleyen bağlama özgü dinamikleri yeniden kurmayı gerektirir.
Makalenin geri kalanı, erken dönem Kültür Devrimi’nden önce gelen ve onu biçimlendiren ideolojik ve kültürel mücadeleleri yeniden inceleyerek hareketin kökenlerine ve ilk biçimlenişine dair yeni bir yorum öneriyor. Yerleşik anlatıların aksine bu mücadeleler, parti-devlete yönelik daha geniş bir siyasal saldırının hesaplı bir girişi değildi. Hareket, aksine, militan bir kültürel altüst oluş olarak başladı. Bu altüst oluş kendi tarihsel bağlamında ve kendi söylem terimleriyle anlaşılmalıdır: önceden belirlenmiş siyasal hedeflere hizmet eden hesaplı bir araç olarak değil, Mao’nun devrimci projesinin ayrılmaz bir parçası olarak. Dolayısıyla bu makale, erken dönem Kültür Devrimi’nin kültürel ve ideolojik bakımdan neyi tehlikeye attığına, bunlar geriye dönük olarak Kültür Devrimi’nin tanımı haline gelen kitle isyanının içine çekilmeden ve onun tarafından aşılmadan önceki haline yeniden dikkat çekiyor.
Erken dönemdeki “kültür devrimini” sonraki kitlesel devrimci altüst oluştan ayırmak, kültürle siyaset arasında ontolojik bir ayrım öne sürmek anlamına gelmez. Mao Çin’inde kültürel mücadele, otorite ve iktidar sorunlarından ayrılamazdı. Burada yapılan ayrım tarihsel biçim düzeyinde işler: 1966’nın farklı anlarında siyasal çekişmenin nasıl yapılandığı ve neyle yetkilendirildiğiyle ilgilidir. O yılın ilkbahar sonu ve yaz başında kampanya, radikal söylemine karşın, militan bir kültürel düzeltme hareketi olarak işliyordu. Esas olarak kültür ve eğitim kurumlarını hedef alıyor, büyük ölçüde parti içi kanallarla sınırlı kalıyor, partinin yerleşik denetim ve örgüt disiplini mekanizmaları üzerinden yürüyordu. Hareketin parti hiyerarşisine ve otoritesine açıkça meydan okuyan merkezsiz bir kitle isyanı biçimine bürünmesi ancak daha sonra gerçekleşti. Dolayısıyla buradaki mesele kültürün siyasal olup olmadığı değil, sınırları belli bir kültürel düzeltme kampanyasının, kendi kurumsal ve örgütsel sınırlarını aşan devrimci bir altüst oluşa nasıl dönüştüğüdür.
Mao’nun Kültür Savaşı: Kültür Devrimi’nin Kültürel Kökenleri
Kasım 1965’te Yao Wenyuan, Hai Rui’nin Görevden Alınması‘nın yazarı, tarihçi ve Pekin belediye başkan yardımcısı Wu Han’ı “parti karşıtı ve sosyalizm karşıtı” suçlar işlemekle itham eden polemik bir makale yayımladı. Bu olay çoğunlukla, Mao’nun Peng Zhen başkanlığındaki Pekin belediye yönetimine, dolayısıyla da Liu Shaoqi gibi kıdemli parti önderlerine karşı yürüttüğü siyasal manevranın ilk atışlarından biri olarak okunur ve stratejik tırmanma anlatısının içine yerleştirilir. MacFarquhar ve Schoenhals’ın sözleriyle Mao’nun “Wu Han’dan daha büyük balıkları vardı” (MacFarquhar ve Schoenhals, 2006: 17). Olayın kapsamlı bir yeniden değerlendirmesi bu makalenin sınırlarını aşıyor. Yine de Yao’nun müdahalesini 1960’ların ortasında giderek radikalleşen ideolojik ve kültürel ortamın içine yeniden yerleştirmek hayati önemdedir. Çünkü Hai Rui olayının siyasal yankısını da sonradan hangi yönlere itildiğini de bu ortam belirledi.
Şanghay’da görev yapan alt kademe bir propaganda yetkilisi ve radikal bir aydın olan Yao, Çin’in akademi ve edebiyat dünyasında “sopa” (棍子) lakabıyla nam salmıştı. 1950’lerin sonundan itibaren tanınmış kültür insanlarını ve eserlerini hedef alan bir dizi sert polemik makaleyle ün yapmış, kendini ideolojik ortodoksinin başlıca bekçilerinden biri olarak konumlandırmıştı (Shi, 2012: 165-276). Hai Rui‘ye saldırısı da ideolojik güdümlü incelemenin bu yerleşik kalıbını izliyordu. Ancak 1960’ların ortasındaki ideolojik ve kültürel radikalleşmenin genel bağlamında bakıldığında Yao’nun makalesi, serbest bırakılmasına yardım ettiği siyasal altüst oluş bir yana, kendi başına olağanüstü bir şey değildi.
Bu radikalleşmenin derin kökleri vardı. 1960’ların başında ÇKP radikal ekonomi politikalarından geri çekilirken kültür alanında da kısa bir süre için daha uzlaşmacı bir tutum benimsedi (Goldman, 1969; Luo, 2008: 185-262). Fakat 1962 sonunda Mao, ideolojik gevşeme olarak gördüğü duruma karşı bir karşı saldırı başlattı. Sınıf düşmanlarının ekonomik aksaklıkları sosyalizmin altını oymak için kullandığı uyarısında bulunarak ideolojik mücadelenin önceliğini yeniden vurguladı (Documentation Research Office, 2003: 2.1254-55). O andan itibaren partinin kültür ve ideoloji politikaları giderek militanlaştı. Edebiyat, sinema, tiyatro, felsefe, tarihyazımı ve eğitim alanlarında eleştiriler yoğunlaştı, aydınlar ve eserleri artık esas olarak sınıf mücadelesi merceğinden incelenir oldu. 1960’ların ortasında bu yönelim en cezalandırıcı evresine ulaşmış, edebiyat eserlerine ve tarih çalışmalarına özellikle ağır darbeler indirmişti (Dai, 1994; Goldman, 1973). Hai Rui de bu geniş militan kültürel eleştiri dalgasına yakalandı. Bu bağlamda Yao Wenyuan’ın 1965’te Wu Han’a yönelttiği saldırı, üslup ya da öz bakımından dönemin öteki ideolojik kampanyalarından temelde farklı değildi. Onu ayırt eden, yol açtığı geniş kapsamlı siyasal sonuçlardı.
“Doğu Rüzgârı Batı Rüzgârına Üstün Gelmeli”: Kültür Alanını Dönüştürmek
Kültürel, edebi ve entelektüel alanlar, Çin’in çalkantılı yirminci yüzyılının en canlı ve en sert çekişilen arenaları arasındaydı. Mao’nun radikal kültürel değişime sarsılmaz bağlılığının izleri, onun dünya görüşüne silinmez bir damga vuran entelektüel kaynaşma dönemine, Dört Mayıs yıllarındaki gençliğine kadar sürülebilir. Meisner’ın belirttiği gibi kültür devrimi fikri Mao’nun icadı değildi, yirminci yüzyıl başı Çin’indeki daha geniş düşünce akımlarından doğmuştu. Meisner’ın yerinde bir ifadeyle “Çin’in ikinci kültür devrimi” dediği 1966 Kültür Devrimi’nden çok önce (Meisner, 1985: 286), Yeni Kültür ve Dört Mayıs hareketleri Çin’in kökleşmiş geleneklerine amansız saldırılar başlatmış, Konfüçyüsçü ortodoksinin yıkılmasını ulusal yeniden doğuşun önkoşulu saymıştı. Bu ilk radikaller için de, sonradan Mao için de Çin’in açmazı esasen kültüreldi: Köhnemiş geleneklere bağlı ve halktan kopuk bir aydın sınıfı, durgunluğun hem belirtisi hem nedeni olarak görünüyordu (Chow, 1960; Lin, 1978). Bu kurucu mantık, Mao’nun ömür boyu radikal kültürel değişime ve aydınlarla kitleler arasındaki sorunlu ilişkiye duyduğu ilgiyi derinden biçimlendirdi. Savaş ve devrim içinde biçimlenen sonraki siyasal deneyimi, gerçek değişimin yalnızca devlet iktidarının ele geçirilmesini değil, kültürü ve bilinci yeniden biçimlendirmeye yönelik kesintisiz bir mücadeleyi de gerektirdiği inancını derinleştirmekten başka bir şey yapmadı.
Savaş yıllarında ÇKP’nin radikal kültürel dönüşüm vizyonu kök salmakta zorlandı. Ne var ki 1930’ların sonundaki Çin-Japon Savaşı, ÇKP’nin uzak karargâhı Yan’an’a, çoğu burjuva kökenli, okumuş kentli gençlerden oluşan bir akın getirdi. Parti önderleri, ideolojik bakımdan şüpheli gördükleri bu yeni gelen aydınları devrimci mücadele içinde yeniden eğitmeye çalıştı ve kültürün ve sanatın kitlesel siyasal seferberliğin aracı olması gerektiği ilkesini pekiştirdi. Mao’nun 1942’deki “Yan’an Edebiyat ve Sanat Forumunda Konuşmalar”ı bu vizyonu dile getirdi. “Edebiyat ve sanat işçilere, köylülere ve askerlere hizmet etmelidir” diyen Mao, aydınları kendilerini dönüştürmeye, kitlelerle bütünleşmeye ve devrimci bir bakış açısını yansıtan eserler üretmeye çağırdı, öznel bilinçlerinin kol emeği ve siyasal katılım yoluyla dönüştürülmesi gerektiğinde ısrar etti (Judd, 1985: 377-408). Bu ideolojik çerçeve, hem savaş yıllarında hem de ÇHC’nin ilk yıllarında ÇKP’nin kültür politikalarına yön verdi.
ÇKP 1949’da ülke çapında iktidarı aldıktan sonra Yan’an yıllarında biçimlenen ilkelerden beslenmeyi sürdürdü. Ne var ki sosyalizme geçiş acil ve henüz çözülmemiş sorular doğurdu: Geniş kapsamlı iktisadi değişime hangi ideolojik ve kültürel dönüşümler eşlik etmeliydi? Sosyalist kültür nasıl tanımlanacaktı ve devrimci değerler onun gelişimini ne ölçüde biçimlendirebilirdi? Emekçi kitlelerin önderliğinde olduğunu ilan eden bir toplumda aydınlar hangi rolü oynayacaktı? Kültürel miras, yıkım ve yaratım arasındaki gerilimler nasıl yönetilecekti?
Yeni ve belirgin biçimde devrimci bir kültürün geliştirilmesi, Mao dönemi boyunca ÇKP’nin başlıca öncelikleri arasında kaldı. 1950’lerde “kültür devrimi” terimi giderek daha fazla öne çıktı. Başlangıçta kültürü emekçiler arasında yaygınlaştırma, okuryazarlığı artırma ve bilimsel bilgiyi ilerletme çabalarını anlatıyordu. Mao 1956’daki bir toplantıda bu vizyonu şöyle dile getirdi: “Bilimi geliştirmemiz, cehaleti ve ahmaklığı ortadan kaldırmamız, tekniği devrimcileştirmemiz gerekiyor. Biz buna kültür devrimi diyoruz” (Documentation Research Office, 2013: 2.515). Fakat 1950’lerin sonuna gelindiğinde kültür devrimi kavramı ve dili giderek militanlaştı. Büyük İleri Atılım esas olarak pervasız ekonomi politikalarıyla hatırlansa da iddialı kültürel girişimleri de kapsıyordu. 1958’de resmen başlatılan ve açıkça “kültür devrimi” (文化革命) diye adlandırılan süreç, birbiriyle bağlantılı birkaç hedef güdüyordu: kültürel üretimin hem erişilebilir hem de toplumsal bakımdan anlamlı olması için aydınları kitlelerle bütünleştirmek, işçileri ve köylüleri sanatsal ve entelektüel etkinliklere katılmaya özendirerek kültürel yaratımı demokratikleştirmek ve kültürel çalışmayı siyasal mücadeleyle uyumlu hale getirip parti politikasının aracına dönüştürmek. Renmin Ribao‘nun 9 Haziran 1958 tarihli, çarpıcı biçimde “Kültür Devrimi Başladı” (文化革命开始了) başlığını taşıyan başyazısı, kampanyayı “bütün emekçilerin kültürel kurtuluş hareketi” olarak tanımladı (Renmin Ribao, 9 Haziran 1958). 23 Eylül 1958’de Propaganda Bakanı Lu Dingyi kampanyanın iki hedefini belirledi: işçiler ve köylüler arasındaki kültürel yoksunluğu ortadan kaldırmak ve aydınlar arasındaki burjuva fikirleri temizlemek (Renmin Ribao, 23 Eylül 1958). Bu terimlerle çerçevelenen Büyük İleri Atılım’ın kültür devrimi, bir yandan kitle katılımını genişletmeyi, öte yandan kültürel ve ideolojik manzarayı sosyalist devlete hizmet edecek biçimde yeniden düzenlemeyi amaçlıyordu.
Sheila Fitzpatrick’in Sovyet tarihi üzerine çığır açan çalışması, Mao Çin’indeki değişen kültürel dinamikleri anlamak için verimli bir karşılaştırma merceği sunar. Fitzpatrick, halk okuryazarlığını yaygınlaştırmaya ve teknik uzmanlığı bütünleştirmeye yönelik Lenin dönemi Kültür Devrimi ile entelektüel yaşamı saldırgan biçimde proleterleştirmeye, burjuva etkileri temizlemeye ve kültürel pratikleri parti doktrinine uydurmaya çalışan erken Stalin döneminin militan Kültür Devrimi’ni birbirinden ayırır (Fitzpatrick, 1978). 1950’lerin sonu ve 1960’ların başında Çin’de de genel hatlarıyla benzer bir seyir görülebilir. Lenin de Mao da kültürel dönüşümü sosyalist gelişme için zorunlu saysa da Mao’nun ikonoklast vizyonu daha radikal bir yöne ilerledi ve sosyalist olmayan fikir ve değerlerin kökünün kazınmasını devrimci değişimin önkoşulu olarak gördü (Meisner, 1999: 296-98). ÇKP başlangıçta eğitimi, ideolojik yetiştirmeyi ve kitle katılımını öne çıkaran görece ılımlı bir strateji izledi. Ancak komünist modernliğin diliyle ifade edilen bu uygarlaştırma projesi kısa sürede yerini uzlaşmaz bir kültürel sınıf savaşına bıraktı. Bu yön değişikliği, 1920’lerin sonundaki Sovyet dönüşüne çok yakın bir paralellik gösterir.
Bu ideolojik sertleşme 1962’den sonra hızlandı. ÇKP önceliklerini iki paralel cephede sınıf mücadelesine doğru yeniden yönlendirdi: taban kadrolarını hedef alan ve sonradan Sosyalist Eğitim Hareketi adını alan Dört Temizlik ile kültür alanında yeniden başlatılan ideolojik saldırı. Bu dönemde Mao, edebiyatta, akademide ve eğitimde zararlı gördüğü eğilimlerden giderek daha fazla kaygılanmaya başladı ve bu alanların ideolojik sapmanın ve “revizyonizmin” sahnesine dönüştüğü uyarısını tekrar tekrar yaptı. Kruşçev’in Sovyetler Birliği’ndeki “restorasyonu” üzerine okumalarıyla biçimlenen ve yurt içinde Sosyalist Eğitim Hareketi’nin geniş kapsamlı kadro düzeltme ve siyasal yeniden eğitim programıyla pekişen kaygısı, partinin ideolojik yön konusunda giderek büyüyen bir krizle karşı karşıya olduğu duygusunu derinleştirdi.3
Sınıf mücadelesi ve revizyonizm kaygısının giderek koyulaştığı bu ideolojik iklimde Mao, Aralık 1962’deki Doğu Çin gezisi sırasında eyalet yöneticileriyle görüştü ve geleneksel tiyatro sorununu daha geniş ideolojik mücadeleye bağladı. Şöyle diyordu: “Tiyatro sahnesi imparatorların ve generallerin, yetenekli âlimlerin ve güzel hanımların (帝王将相, 才子佳人) hikâyeleriyle dolu. Bu da ‘Batı rüzgârının’ ‘Doğu rüzgârına’ üstün geldiği bir duruma yol açtı. Ama Doğu rüzgârı galip gelmeli” (Documentation Research Office, 2013: 4.177). Mao, çatışan rüzgârlar eğretilemesine başvurarak tiyatroda feodal ve burjuva temaların ağır basmasını ideolojik gerilemenin belirtisi olarak sundu. Bu kaygılarını 27 Eylül 1963’teki bir merkezi toplantıda “eskiyi at, yeniye yer aç” (推陈出新) şiarını anarak yineledi, feodal ve kapitalist etkilerin kökünün kazınması ve yerlerine sosyalist içeriğin konması gerektiğini vurguladı. Mao’ya göre kültürel dönüşüm, üstyapının sosyalist ekonomik altyapıya ayak uydurması için zorunluydu (Documentation Research Office, 2013: 5.263-64). Bu eleştiriler Kasım 1963’te daha da keskinleşti. Mao, Kültür Bakanlığı’nı ideolojik ihmalle suçlayarak kendini düzeltmezse adının “İmparatorlar ve Generaller Bakanlığı”, “Âlimler ve Güzeller Bakanlığı”, hatta “Ölü Yabancılar Bakanlığı” olarak değiştirilmesinin daha iyi olacağını söyledi (Documentation Research Office, 2013: 5.285).
1960’ların başında ve ortasında iç raporlar, siyasal bakımdan istenmeyen çok çeşitli toplumsal âdetleri ve halk inançlarını kayda geçirdi. Örneğin Guangdong kırsalından bir rapor tapınakların, sunakların ve ata evlerinin yapıldığını, tanrılara ve atalara tapınma, bayram gösterileri ve toplu şölenler gibi etkinliklerin kolektif üretimi ciddi biçimde aksattığını belirtiyordu. Taocu rahipler, şamanlar ve geomansi ustaları falcılıktan ruh çağırmaya (请仙), geomansi danışmanlığından cin ve şeytan kovmaya kadar uzanan hizmetler sunuyordu.4 Bu tür pratikler kırla sınırlı değildi. Raporlara göre “feodal batıl inanç” denen şeyler sanayi işletmelerine ve kentlere de yayılmıştı. Hebei eyaletinde devlet işletmelerinde çalışan pek çok kişinin yüz okuma (相面) ve falcılıkla uğraştığı bildiriliyordu. Bir işletmede işgücünün yüzde 70’inden fazlası, ÇKP ve Komünist Gençlik Birliği üyelerinin de neredeyse yarısı fala baktırmıştı. Bazı kömür madenlerinde parti kadroları işçilere önderlik ederek “maden tanrısı” (窑神爷) için türbeler yaptırıyor, gösterişli ayin şölenleri düzenliyor, ilahi koruma için törenler yapıyordu.5 Kentli gençlerin de dinsel pratiklere derinden bulaştığı anlatılıyordu. Raporlar, tanrılara tapınmaya, kiliseye gitmeye, vaftize, hatta Taocu rahip olma hevesine dikkat çekiyordu. Genç işçiler ve öğrenciler öğrenim, kariyer ve aşk ilişkileri konusunda yol aradıkları için falcılık özellikle rağbet görüyordu.6
Gençlerin “batıl inançlara” dayalı pratiklerin yanı sıra “müstehcen müziğe” (黄色音乐), romantik aşk şarkılarına, salon danslarına ve öteki “bayağı eğlence” (低级趣味) biçimlerine düşkün olduğu da söyleniyordu. Bir rapora göre Müzik Yayınevi’nin çıkardığı Yabancı Şarkılardan Seçmeler kısa sürede tükenmiş, özellikle genç öğrenciler ve işçiler arasında çok tutulmuştu. Derlemede Sovyetler Birliği, Doğu Avrupa, ABD, İngiltere, Fransa ve Japonya’dan şarkılar vardı ve iddiaya göre bunların çoğu “burjuva zevklerini ve yaşam tarzlarını” yansıtıyordu.7 Bir başka rapor fabrikalarda, okullarda ve devlet dairelerinde salon danslarının yaygınlaştığını, bu etkinliklerde “müstehcen müzik”, loş ışık ve “imalı ya da edepsiz hareketler” bulunduğunu anlatıyordu. Genç erkekler kız partnerler yüzünden birbirine girmiş, pek çok genç boş zamanının çoğunu dansla geçirir olmuş, bunun sonucunda üretim hedefleri tutturulamamış ve ideolojik çalışmalara katılım düşmüştü.8 Yine bir başka rapora göre “müstehcen, saçma ve gerici yayınlar” kentli gençler arasında elden ele ödünç verilerek, el yazısıyla çoğaltılarak ve kiralanarak geniş çapta dolaşıyordu.9 Cinsel davranışları ve “yozlaşmış yaşam tarzlarını” anlatan broşürlerin özellikle yaygın olduğu belirtiliyordu. Bu tür malzemeyi okuyanların yüzde 10’u genç işçi, yüzde 15’i ortaokul öğrencisi, yüzde 20’si işsiz gençti.10
Mao’nun gözünde bu raporlar, ideolojik düzensizliğin gündelik hayata sızdığını doğrular gibiydi ve kültür alanının “revizyonist” tehlikenin başlıca odağı haline geldiği korkusunu derinleştiriyordu. Algılanan bu düzensizlik, Çin’in genç kuşağındaki manevi boşluğun ve ahlaki çöküşün nedeni olarak giderek daha fazla suçlandı. Bu da başta Mao olmak üzere ÇKP önderlerini devrimci kültürün kurulmasında ve yayılmasında edebiyata ve sanata daha büyük bir rol biçmeye yöneltti. 12 Aralık 1963’te Mao, gündelik kültürel yaşamı geri kazanmak için sosyalist edebiyat ve sanat çalışmalarını bizzat yöneten Şanghay parti sekreteri Ke Qingshi hakkındaki bir raporu inceledikten sonra sert bir eleştiri yöneltti. Ona göre sosyoekonomik altyapı dönüşmüş olmasına karşın ideolojik üstyapı, özellikle de edebiyat ve sanat, büyük ölçüde yeniden biçimlendirilmemişti ve derin sorunlar taşıyordu (Documentation Research Office, 1996a: 437). Mao raporu eleştirel notlarıyla birlikte ÇKP Merkez Sekreterliği’nin yürütücü sekreteri ve Pekin parti sekreteri Peng Zhen’e gönderdi, devrimci kültürü geliştirmenin siyasal bir görev olarak aciliyetini vurguladı.
Mao, 13 Şubat 1964’te yaptığı bir konuşmada aydınları ve kültür emekçilerini yeni sosyalist dönemin gerçeklerinden kopuk olmakla sertçe eleştirdi: “Opera sanatçılarını, şairleri, yazarları ve oyun yazarlarını kentlerden çıkarıp hepsini aşağıya göndermeliyiz. Hepsi köylere ve fabrikalara gönderilmeli.”11 13 Mayıs’ta bu kaygıları yineleyen Mao, kültürel üretimin seçkinci yönelimini kınadı: “Edebiyatın ve sanatın işçilere, köylülere ve askerlere hizmet etmesi gerektiği yıllardır savunulmuyor mu? Herkes bundan söz ediyor, ama iş opera sahnelemeye gelince yine imparatorlar ve generaller. Bu insanlar hâlâ köylere ya da fabrikalara inmiyor” (Documentation Research Office, 2013: 5.350). İki gün sonra Mao yine edebiyat ve sanat camiasını hedef aldı, onların “ölülere, ölüler değilse yabancılara, yabancılar da zaten ölü” takıntısını eleştirdi. “Eski kültürün” süregitmesinden yakınarak onun yerini devrimci alternatiflerin alması gerektiğinde ısrar etti: “Toplumumuzun ideolojisinin pek çok yönü hâlâ dönüştürülmemiş durumda. Eski ideolojiler değişime inanılmaz derecede direngen… O yüzden onları kovmalıyız.”12
27 Haziran 1964’te Mao, Merkez Propaganda Dairesi’nin kültür çevrelerindeki “sınıf mücadelesi” üzerine hazırladığı bir rapora yanıt olarak kültür emekçilerine o güne kadarki en sert eleştirisini yöneltti.13 Onları parti politikasını uygulamamakla, seçkincilikle ve emekçi halka yabancılaşmakla suçladı. Uyarısına göre giderek artan ideolojik gevşeklikleri onları revizyonizme itmişti ve önü alınmazsa karşıdevrimci bir güce dönüşebilirlerdi (Documentation Research Office, 2013: 5.367-68). Bu mahkûmiyet ardından bir Parti Merkezi belgesiyle resmileştirildi ve ÇKP bürokrasisinin tamamına dağıtılarak Kültür Bakanlığı içinde kapsamlı bir ideolojik düzeltme kampanyasını başlattı. Kampanya geniş çaplı kadro tasfiyelerine yol açtı ve bakanlık, radikal kültür hareketinin ilk büyük kurumsal kurbanı oldu (Zhao, 2005: 26-27). Bu sırada Yao Wenyuan’ın Wu Han’ın Hai Rui oyununa yönelik, sonradan yaygın olarak Kültür Devrimi’nin açılış darbesi sayılacak eleştirisi henüz hazırlık aşamasındaydı.
Mao’nun tekrarlanan eleştirilerine öteki üst düzey önderler de hızla ses verdi. 3 Ocak 1964’te Liu Shaoqi, Deng Xiaoping, Peng Zhen, Zhou Yang, Chen Boda ve Kang Sheng dahil kırktan fazla kıdemli yöneticinin katıldığı, kültür ve edebiyat politikası üzerine bir merkezi toplantı düzenledi. Toplantıda Peng Zhen, Pekin’in kültür alanlarındaki devrimci çabaların yetersiz kaldığını kabul etti. Liu Shaoqi, on dört yıllık sosyalist devrimin ardından proletaryanın kültür alanında ancak sınırlı bir mevzi kazanabildiğinden, bu alanın hâlâ feodal ve kapitalist etkilerin egemenliğinde olduğundan yakındı. Deng Xiaoping edebiyatı ve sanatı üstyapının kilit savaş alanları olarak nitelendirdi ve “karşıdevrimci restorasyon buradan başlayabilir” uyarısında bulundu. Deng krizi aşmak için üç önlem sıraladı: (1) ideolojik kavrayışı birleştirmek, (2) stratejik bir plan hazırlamak ve (3) yetenekli ekipler kurmak.14
Liu Shaoqi’nin dili Temmuz 1964’teki bir toplantıda daha da sertleşti. Kültür emekçilerini sosyalist devletin altını oyan fikirler yaymakla suçladı ve bu pratikleri kapitalist restorasyona zemin hazırlamaya benzetti. Kültür kurumlarında ve okullarda parti otoritesinin kırılgan olduğu uyarısını yaptı ve bunların üçte birinden fazlasının partinin fiili denetimi dışında kaldığını tahmin etti. Liu’ya göre bu durumu düzeltmek tek ve kesin bir kampanyayla değil, önümüzdeki yıllarda art arda gelecek müdahalelerden oluşan, sürekli ve tekrarlanan bir devrimci süreçle mümkündü.15
1960’ların ortasına gelindiğinde Mao, partinin ideolojik ve kültürel çalışmasını giderek etkisiz bulmaya başlamıştı. Bu görüş olayları daha radikal bir yöne itmeye yardım etti. Partinin kitle iletişim araçları, eğitim ve kültürel üretim üzerindeki geniş denetimine karşın, Büyük İleri Atılım’ın felaketle sonuçlanan başarısızlığının ardından kuşkuculuk ve hayal kırıklığı yaygınlığını koruyordu. Parti-devletin ideoloji aygıtı devrimci coşkuyu canlı tutmakta zorlanıyordu ve Mao’nun hoşnutsuzluğu giderek büyüyordu. Bu teşhis, Peter Kenez ve David Brandenberger’ın Sovyet Rusya’da saptadığı anın aynısıdır: “Krizdeki bir propaganda devleti” ile karşı karşıya kalan iktidar partisinin, ideolojik zayıflığı bir iletişim sorunu olarak değil, sistemli düzeltici önlemler gerektiren siyasal bir olağanüstü durum olarak yorumladığı an (Brandenberger, 2012; Kenez, 1985). Çin’de de Mao’nun artan hoşnutsuzluğu daha militan bir kültürel stratejiye geçişi özendirdi. ÇKP önderleri söylemde, stratejide ve vurguda ayrışmış olabilirler, ama ideolojik otoriteyi yeniden tesis etmek için zorlayıcı müdahalelerin gerekli olduğu görüşünde büyük ölçüde birleştiler.
Bu girişimler Temmuz 1964’te, Peng Zhen’in Mao’nun kaygılarını iletmek üzere bir Merkez Sekreterliği toplantısına başkanlık ettiği sırada zaten yoldaydı. Peng, Mao’ya dayanarak, önü alınmazsa bu durumun bir “Petőfi Kulübü” senaryosuna yol açabileceği uyarısında bulundu. 1956 ayaklanmasıyla bağlantılı Macar aydın forumuna yapılan bu gönderme, “karşıdevrimci restorasyon” hayaletini de beraberinde getiriyordu. Mao’nun talimatı üzerine toplantıda Peng Zhen, Lu Dingyi, Kang Sheng, Zhou Yang ve Wu Lengxi’den oluşan Kültür Devrimi Beşler Grubu kuruldu. Kültür Devrimi sırasındaki Merkezi Kültür Devrimi Grubu’nun (bundan sonra MKDG) öncülü olan bu organ, Mao’nun edebiyat, sanat, akademik ve kültürel çalışmalara ilişkin vizyonunu hayata geçirmekle görevlendirildi (Editorial Group of Biography of Peng Zhen, 2012: 342-43). Bu aşamada Beşler Grubu, Mao’nun partinin mevcut bürokratik işlevlerini henüz devre dışı bırakmaya değil, güçlendirmeye yönelik girişimini temsil ediyordu. Bürokrasinin içinde, ideolojik ve kültürel işler üzerinde doğrudan etki kurmaya yarayacak bir mekanizma yaratılıyordu. Ancak Mao, grubun sınırlı etkinliğinden yine hoşnutsuz kaldı. 1966 ortasına gelindiğinde bu hoşnutsuzluk parti aygıtıyla derin bir kopuşa varacak, kültürel ve ideolojik meselelerde çok daha radikal ve eylemci bir yaklaşıma dönüşünü belirleyecekti.
“Bizim Aydınlarımız Yok”
Mao’nun kültürel sınıf mücadelesine giderek daha fazla ağırlık vermesi, birbiriyle bağlantılı iki değerlendirmeye dayanıyordu: kültür alanındaki gelişmeleri okuyuşu ve 1950’lerin sonundan itibaren aydınların siyasal güvenilirliğine karşı derinleşen güvensizliği. Ne var ki bu kuşkuculuk Mao’ya özgü değildi. Önderlerinin çoğu seçkin eğitim geçmişlerinden gelse de aydın karşıtlığı, kuruluşundan itibaren Çin komünist hareketinin içinde süregiden bir alt akımdı. Eddy U’nun belirttiği gibi Çin komünizmi ile aydınlar arasındaki ilişki hem karşılıklı olarak kurucu hem de derinden sorunluydu. Entelektüel uzmanlığa bağımlılıkla burjuva yatkınlıklara duyulan kuşku arasında süregiden bir ikirciklilik bu ilişkiye damgasını vuruyordu (U, 2019). 1949’dan sonra ÇKP okumuş seçkinleri sosyalist düzene, içerme ve ideolojik yeniden biçimlendirmeden oluşan ikili bir stratejiyle katmaya çalıştı. Bu pragmatik uzlaşma başlangıçta aydınların sosyalist modernleşme için vazgeçilmez olduğunu kabul ediyordu. Ama zamanla güvensizlik ve siyasal disiplin uzlaşmanın yerini giderek daha fazla aldı ve kültürel çalışmanın ideolojik bakımdan taşıdığı riskleri ağırlaştırdı (Cheek, 2016: 70-216).
Bu temeldeki ikirciklilik, 1960’ların başında parti Büyük İleri Atılım halkçılığının yol açtığı sarsıntılardan sonra kurumsal düzeni yeniden kurmaya yöneldiğinde yeni bir aciliyet kazandı. Bu yöneliş, Meisner’ın “bürokratik restorasyon” dediği süreçle birlikte gelişti (Meisner, 1999: 245). Yükseköğretimde, bilimsel araştırmada ve sanayide idari düzenlemeye ve mesleki standartlara yeniden ağırlık verildi, uzmanların otoritesi güçlendi ve diplomalı uzmanlık kurumsal yaşamın merkezine geri döndü (MacFarquhar, 1997: 72-120). Mao’ya göre bu teknokratik pekişme, siyasal bakımdan şüpheli gördüğü bilgiye dayalı ve toplumsal hiyerarşileri yeniden canlandırıyordu. Bu da kültür ve eğitim alanlarının daha radikal bir ideolojik yeniden biçimlendirmeyi gerektirdiği inancını güçlendirdi.
Kendisi kayda değer bir bilgi birikimine sahip olmasına karşın Mao, Çin’in okumuş seçkinlerine hep derin bir güvensizlik besledi. 1950’lerde aydınlara yönelik eleştirileri esas olarak ideolojikti: Onları burjuva eğilimleri ve kitlelerden toplumsal kopuklukları nedeniyle kınıyordu. Ancak 1960’ların ortasında bu kuşku keskinleşmişti. Pek çok aydının devrim öncesi geçmişini giderek yalnızca eski rejimin (ancien régime) kalıntıları olarak değil, sosyalist bugünün altını oyabilecek etkin siyasal yükler olarak görmeye başlamıştı.
26 Kasım 1963’te Kübalı kültür yetkilileriyle yaptığı bir görüşmede Mao, Çin’in öğretmenlerinin ve üniversite profesörlerinin özünde hâlâ eski toplumun ürünleri olduğunu, ideolojik dönüşümlerinin, gerçekleşebilirse eğer, uzun soluklu bir süreç olacağını söyledi.16 25 Ağustos 1964’te Afrikalı ve Latin Amerikalı öğrencilerden oluşan bir heyetle yaptığı söyleşide bu kaygılarını yineledi. Emekçi kitlelerle bütünleşmedikleri sürece aydınların pek bir değeri olmayacağını ileri sürdü ve kökleşmiş seçkinciliğin ve ideolojik kirliliğin simgesi olarak Pekin Üniversitesi’ni gösterdi.17 Birkaç gün sonra Laoslu bir kültür heyetiyle görüşürken kültür sektörünün profesörler, öğretmenler, sanatçılar, şarkıcılar, ressamlar ve sinemacılar dahil yüz binlerce burjuva aydını miras aldığını belirtti ve proletaryanın burjuvaziye üstün gelip gelmeyeceği sorusunun henüz çözülmediği uyarısında bulundu. Partinin bu alandaki geçmiş ihmalini kabul ederek bu aydınları dönüştürecek bir düzeltme kampanyası çağrısı yaptı ve dobra dobra ekledi: “Bu, o insanları bir iki yıl uykusuz bırakacaksa, bu beni inanılmaz derecede mutlu eder.”18
Mao’nun kültür sektörlerine, özellikle de aydınlara ilişkin kaygıları salt bir paranoya değildi. 1960’ların ortasında parti önderliği sınıf mücadelesine giderek daha fazla vurgu yapıyordu ve bu mesaj parti hiyerarşisinde aşağıya indikçe şiddetleniyordu. Bu siyasal çizgiye uyum göstermeye hevesli yerel yöneticiler, kendi bölgelerinde sınıf mücadelesinin “son derece keskin” olduğunu anlatan raporlarla merkezi önderliği boğuyordu. Büyük İleri Atılım’ın felaketle sonuçlanan başarısızlıklarının ardından iç raporlar kültür, eğitim ve toplum kurumlarının her yerinde düzensizlik olduğunu kaydediyordu. Bu kesintisiz karamsar değerlendirmeler akışı, Mao’nun ideolojik tehditlerin büyüdüğü inancını güçlendirdi ve kriz duygusunu derinleştirdi. Örneğin Mao’nun memleketi Hunan’dan gelen raporlar, kültür ve eğitim sektörlerini ideolojik yıkıcılığa karşı mücadelenin kilit cepheleri olarak tasvir ediyordu. Okullar sosyalizmi yıkmaya çalışan karşıdevrimciler, sağcılar ve burjuva aydınlarla doluydu (Dai, 2005: 33, 47-49). Bir soruşturmaya göre Hunan’daki 140.000 ilk ve ortaokul öğretmeninin yarısı sömürücü sınıf kökenliydi ya da ciddi siyasal lekeler taşıyordu. Pek çoğu partiye “iliklerine işlemiş bir nefret” (刻骨仇恨) beslemekle, sosyalist sisteme karşı çıkmakla ve gerici tutumları sürdürmekle suçlanıyordu.19 Nisan 1964’te Hunan eyalet yönetimi, öğretmen kadrosunun tasfiyesini Sosyalist Eğitim Hareketi’nin öncelikleri arasına aldı ve eski toprak ağaları, zengin köylüler, kapitalistler, karşıdevrimciler, gizli cemiyet üyeleri, keşişler, rahibeler ve sosyalist düzene tehdit sayılan başkaları dahil, siyasal bakımdan istenmeyen otuz kişi kategorisini sıralayan bir talimat yayımladı (Party History Research Office of the Hunan Provincial Committee of the Chinese Communist Party, 2009: 397-401). Ülke çapında da kültür ve eğitim kurumlarını tasfiye etmeye yönelik benzer çabalar başlatıldı. Bu çabalar siyasal ve ideolojik güvenilirlik konusundaki daha genel kaygıları yansıtıyordu.20
1964 sonuna gelindiğinde Mao’nun kültür ve aydın alanlarına yönelik hoşnutsuzluğu giderek belirginleşmişti. Kasım’da partinin kültür alanı üzerindeki hâkimiyetini açıkça sorguladı: “Kültür sektörünün ne kadarı bizim elimizde? Yüzde yirmisi mi? Yüzde otuzu mu? Yarısı mı? Yoksa çoğu denetimimiz dışında mı? Bence en az yarısı denetimimizin dışında” (Bo, 1993: 1227). Ertesi ay Asyalı ve Afrikalı konuk yazarlarla yaptığı bir görüşmede hoşnutsuzluğunu yineledi. Devrim öncesi dönemin aydınlarını tutmanın zorunlu olduğunu kabul ediyordu: “Yoksa ne aydınlarımız, ne profesörlerimiz, ne öğretmenlerimiz, ne gazetecilerimiz, ne de sanatçılarımız olurdu.” Ama yine de onları ideolojik hasım sayıyordu: “O insanlar kendi eski fikirlerine sıkı sıkı sarılıyor, bizimkileri reddediyor. Ben onlara kötü insanlar diyorum.”21 Ağustos 1965’te Fransa Kültür İşleri Bakanı André Malraux’yla yaptığı söyleşide Mao, Çin’in aydın sınıfının süregiden etkisine ilişkin kaygılarını bir kez daha vurguladı. Çin toplumundaki “revizyonist” unsurların bileşimi üzerine şunları söyledi: “Bu grup eski toprak ağalarını ve zengin köylüleri, eski kapitalistleri, aydınları, gazetecileri, yazarları, sanatçıları ve onların bazı torunlarını kapsıyor.” Yazarların ve sanatçıların neden bu şüpheli gruplar arasında sayıldığı sorulduğunda cevabı netti: “Onları eski toplumdan miras aldık. Bizim kendi sanatçılarımız, gazetecilerimiz, yazarlarımız, profesörlerimiz, öğretmenlerimiz yoktu. Hepsi Kuomintang’ın artıklarıydı.”22
Kültür Devrimi’nin arifesinde Mao aydınlara, eğitim ve kültür alanlarına yönelik saldırılarını yoğunlaştırdı. 14 Nisan’da “yarı çalışma, yarı öğrenim” sistemini deneyen üniversitelerle ilgili bir rapor üzerine görüş bildirirken profesörleri ve öğrencileri kitap bilgisine takılıp kalmakla, savaş, devrim, sanayi ve tarım gibi pratik meselelerden habersiz olmakla sertçe azarladı. “Pek çoğunun tek bir becerisi var: Komünist Parti’ye, halka ve devrime karşı çıkmak” dedi ve ekledi: “Bu yüzden sık sık, işçiler ve köylülerle karşılaştırıldığında aydınların en cahil insanlar olduğunu söylüyorum.” Çare olarak okulların fabrikalara ve kırsal bölgelere taşınmasını, yarı çalışma, yarı öğrenim modelinin uygulanmasını ve buna uymayanların kapatılmasını istedi (Documentation Research Office, 1998a: 34-35). Kaygıları 5 Mayıs’ta Arnavut konuklar onuruna verilen bir ziyafette yeniden su yüzüne çıktı. ÇKP’nin çok sayıda burjuva aydını içine aldığı, üniversite öğrencilerinin ise hâlâ büyük ölçüde burjuva ya da toprak ağası ailelerinden geldiği uyarısında bulundu. Ona göre bu “eski insanların” (旧人) bir kısmı partiye bile sızmış, saldırmak için pusuda bekliyordu.23 İki gün sonra, sonradan 7 Mayıs Talimatı olarak ünlenecek olan, Lin Biao’ya yazdığı bir mektupta Mao devrimci bir toplum vizyonunu ana hatlarıyla ortaya koydu. Seçkinci eğitimi reddederek köklü bir dönüşüm çağrısı yaptı: Örgün eğitim kısaltılmalı, eğitim akademik çalışmayı ideolojik çalışmayla, kol emeğiyle, kitle seferberliğiyle ve askeri eğitimle birleştirmeliydi. “Okullarımızın burjuva aydınların egemenliği altında olmasına son verilmeli” diyordu (Documentation Research Office, 2013: 5.585). Mao’ya göre bu “burjuva” aydınlar eski toplumun kalıntılarıydı ve sosyalist Çin’deki kültürel işlev bozukluğunun süregiden kaynağıydı. Bu tehdit, onun gözünde, ülkenin eğitim ve kültür kurumlarına yönelik kökten bir saldırıyı gerektiriyordu.
Rakip Kültür Devrimleri
Mao’nun Çin’in edebiyat ve kültür alanlarına ilişkin görüşleri, karısı Jiang Qing’inkilerle sıkı sıkıya iç içeydi. Jiang Qing’in Mao’nun kültürel vizyonuyla uzlaşmaz biçimde özdeşleşmesi, onu hem güvenilen bir sırdaş hem de 1960’ların ortasındaki radikal kültürel ortamda giderek ağırlığı artan bir figür haline getirdi. 1967’deki bir konuşmasında Jiang Qing kendini Mao’nun kültür, edebiyat ve sanat alanındaki “gezici nöbetçisi” olarak tanıttı. Daha da önemlisi, Çin’in kültür ve eğitim kurumlarına kökleşmiş seçkincilikleri ve ideolojik çarpıklıkları nedeniyle topyekûn bir suçlama yöneltti: “Edebiyatta ve sanatta yabancı ve antika konulara ezici bir ağırlık veriliyor. İşçilerin, köylülerin ve askerlerin temsili çoğu zaman çarpıtılıyor. Okullara gelince, neredeyse tamamen burjuva aydınların ve revizyonist fikirlerin egemenliği altındalar” (Jiang, 1967: 228, 233-34).
Jiang Qing’in perde arkasından çıkıp belirgin bir siyasal rol üstlenmesi kültür alanında başladı. 23 Haziran 1964’te Zhou Enlai’nin düzenlediği modern tarzda Pekin operası sempozyumunda yaptığı konuşmayla tiyatro ve sanat reformunun öncü gücü olarak sahneye çıktı. Bu, 1937’de Yan’an’a gelişinden bu yana yaptığı ilk açık konuşmaydı. Konuşmasında yerleşik tiyatro ve sanat ortamını mahkûm etti: “Halkı eğitmesi gereken bir yer olan tiyatro, şimdi imparatorların, generallerin, yetenekli âlimlerin ve güzel hanımların egemenliğinde. Bunların hepsi feodal ve burjuva şeyler. Komünist Parti’nin önderliğindeki sosyalist yurdumuzun sahnesinde başkahramanlar, tarihin yaratıcıları ve bu ülkenin efendileri olan işçiler, köylüler ve askerler değil. Bu akıl alır şey değil” (Jiang, 1967: 10). Mao, Jiang Qing’in konuşmasını “iyi söylenmiş” (讲得好) diyerek onayladı (Documentation Research Office, 1996b: 89).
Mao’nun desteğiyle Jiang Qing devrimci sanatın başlıca savunucularından biri olarak öne çıktı ve “zehirli otlarla” sarıldığı söylenen kültür alanlarını geri alma çabalarına önderlik etti. 1963’ten başlayarak geleneksel Pekin operasının reformunda kilit bir rol oynadı ve sonradan Kültür Devrimi dönemi estetiğini tanımlayacak olan “örnek operaların” zeminini hazırladı. Kültür Devrimi dönemi kültürel üretimi üzerine çalışan araştırmacılar, başta Barbara Mittler ve Paul Clark olmak üzere, bu dönemin ani ve büsbütün olumsuz bir kopuş olduğu yolundaki yaygın görüşe itiraz etmiş, Kültür Devrimi kültürünün yirminci yüzyıl Çin’indeki uzun bir sanatsal deney ve kültürel modernleşme sürekliliğinin ayrılmaz bir parçası olduğunu savunmuşlardır (Clark, 2008; Mittler, 2013). Bu militan kültürel girişimin en önünde yer alan Jiang Qing’in Pekin operasını ve genel olarak kültür ortamını dönüştürme kampanyası, 1967’de resmi basın tarafından “Büyük Proleter Kültür Devrimi’nin büyük başlangıcı” olarak selamlandı (Hongqi, 6 Mayıs 1967).
Hai Rui olayı patlayıcı anlamını işte bu militan kültürel yeniden biçimlendirme bağlamında kazandı. Mao’nun desteğiyle Jiang Qing’in tezgâhladığı 1965 sonundaki Hai Rui olayı, yaygın olarak Kültür Devrimi’nin “ilk kurşunu” sayılır. Ne var ki kritik soru yerinde duruyor: Bu olay nasıl bir “kültür devrimini” tetikledi? Bu soruyu yanıtlamak, Şubat 1966’da hazırlanan iki kilit metnin yakından incelenmesini gerektirir: “Beşler Grubu’nun Merkeze Rapor Taslağı” (Şubat Taslağı olarak bilinir) ve “ÇHKO Edebiyat ve Sanat Çalışması Forumu Özeti” (bundan sonra Özet). Her ikisi de ideolojik ve kültürel çalışmaya yön vermeyi amaçlayan programatik müdahalelerdi. Ama birbirinden keskin biçimde ayrılan yaklaşımlar ileri sürüyor ve parti önderliği içinde rakip kültür devrimlerinin belirdiğini ortaya koyuyorlardı.
Şubat Taslağı, Hai Rui meselesi etrafında tırmanan tartışmanın ortasında doğdu. Yao Wenyuan’ın oyunu eleştirmesinin ardından üst düzey ÇKP önderleri ilk başta bu eleştirinin daha geniş siyasal sonuçlarını kavramakta ağır davrandı. Pekin’deki ve ülke genelindeki büyük gazetelerin çoğu Yao’nun makalesini yeniden yayımlamayı reddetti, bu da Mao’nun hoşnutsuzluğuna yol açtı. Buna karşılık Aralık 1965’ten Ocak 1966’ya kadar Wu Han’ı ve öteki önde gelen aydınları hedef alan sert dilli makaleler dalgası, ideolojik saldırının yoğunlaştığını gösterdi. Şubat başında Peng Zhen, partinin akademik eleştiriye yaklaşımını kurallara bağlamak üzere Kültür Devrimi Beşler Grubu’nu topladı ve Şubat Taslağı bu toplantının ürünü olarak kaleme alındı. Liu Shaoqi’nin başkanlık ettiği bir Politbüro toplantısında onaylanan belge, ÇKP’nin ideolojik mücadele konusundaki yetkili tutumu olarak konumlandırıldı. Peng, 8 Şubat’ta Mao’yu bilgilendirdi ve Mao göze çarpan bir itirazda bulunmadı. 12 Şubat’a gelindiğinde Şubat Taslağı ülke çapında dağıtılmış ve akademik ve kültürel alanlardaki ideolojik eleştirinin yol gösterici çerçevesi olarak yerini sağlamlaştırmıştı.24
Şubat Taslağı, Hai Rui meselesinin başını çektiği ideolojik eleştiri dalgasını ilke olarak onaylıyordu. Bununla birlikte ölçülülük ve usul disiplini çağrısında bulunuyordu. Parti önderliğini, örgüt disiplinini ve ihtiyatı vurgulayan belge, farklı görüşleri özendirmek için 1957 Yüz Çiçek Hareketi’nin alametifarikası olan “serbest bırakma” (放) politikasını öneriyordu. Olgusal kanıtlara, bilimsel tartışmaya ve “olgulardan hakikati çıkarmak”, “hakikat arayışında herkes eşittir” gibi ilkelere dayanmanın önemini vurguluyordu. Belge ayrıca otoriter eğilimlere, özellikle de “akademi zorbalarının” (学阀) egemenliğine karşı uyarıyor, kamuoyu önündeki eleştirilerde ölçülü olunmasını istiyordu. Dikkat çekici biçimde, Yao Wenyuan gibi kendini “solcu” olarak tanımlayan eleştirmenlerden bile dogmatizme düşmemek için özeleştiri yapmaları bekleniyordu.25 Şubat Taslağı, bilimsel titizliği ve örgütsel denetimi ideolojik militanlığın üstüne yerleştirerek radikal kültürel saldırıları açıkça çizilmiş bürokratik sınırlar içinde tutmayı amaçlıyordu.
Aşağı yukarı aynı sırada Jiang Qing’in gözetiminde hazırlanan Özet ise bambaşka bir yaklaşımı dile getiriyordu. Şubat 1966’da Mao’nun ve Lin Biao’nun desteğiyle Jiang, ordunun edebiyat ve sanattaki rolü üzerine bir toplantı düzenledi. ÇHKO Siyasi Dairesi başkan yardımcısı General Liu Zhijian’ın anlattığına göre toplantıda film ve tiyatro gösterimleri yapıldı, ayrıca Jiang’ın kültürel görüşlerini ayrıntılı biçimde anlattığı ve mevcut eserlere ağır saldırılar yönelttiği bir düzineden fazla tartışma oturumu gerçekleşti. “Edebiyat ve sanat çevrelerimiz darmadağın” diyen Jiang, sahnede “imparatorların, generallerin, edebiyatçı âlimlerin, güzellerin, yabancıların ve ölülerin” egemenliğini kınadı. Uyarısına göre kültür alanı “parti ve sosyalizm karşıtı kara bir çizgi” tarafından ele geçirilmişti. Jiang, Pekin operasındaki ideolojik sapmaların kökünü kazımak için harcadığı çabaları ayrıntısıyla anlattı ve Mao’nun kültürel meselelere ilişkin talimatlarının görmezden gelinmesinden yakındı. “Şimdiki tartışmalar yalnızca ön çatışmalar” diyordu, “belirleyici savaş henüz gelmedi” (Liu, 1996: 209-10). Toplantı tutanaklarından derlenen Özet, Chen Boda ve Zhang Chunqiao tarafından birçok kez elden geçirildi, Mao da metni bizzat üç kez düzeltti.26
Özet, “kültür devrimi” ve “sosyalist kültür devrimi” gibi terimlere tekrar tekrar başvuruyor, bunları “kültür cephesinde sosyalist devrim” gibi varyantlarla birlikte on dört kez anıyordu. Bütün bu formülasyonlarda Özet, kültürel çalışmayı “iki sınıf arasındaki mücadeleyi” ve “iki çizgi arasındaki mücadeleyi” vurgulayarak keskin bir ideolojik çatışma alanı olarak çerçeveliyordu. Farklı biçimlerde dile getirilse de bu ifadeler hep birlikte kültür alanını sınıf savaşının bir cephesi olarak resmediyor, Şubat Taslağı’nın daha ölçülü yaklaşımıyla keskin bir karşıtlık oluşturuyordu.
Radikal bir kültür devriminin programatik manifestosu olarak Özet, 1949 sonrası edebi ve sanatsal gelişmeleri reddediyor, kültür alanının burjuva ve revizyonist fikirlerin egemen olduğu “parti ve sosyalizm karşıtı kara bir çizginin” eline düştüğünü ileri sürüyordu. Belgeye göre bu ideolojik tehdit, burjuva etkinin kökünü kazımak için “kültür cephesinde kararlı bir sosyalist devrimi” gerektiriyordu. Jiang Qing’in önderliğini öven belge, edebiyat ve sanattaki son gelişmeleri, her şeyden önce devrimci Pekin operasının yükselişini, uzlaşmaz bir “sosyalist kültür devriminin” zaten başladığının somut kanıtı olarak sunuyordu. Çin’in kültürel düzenini yeniden biçimlendirmeyi amaçlayan bu devrim “sonuna kadar götürülmeliydi.” Böyle bir kültür devriminin ancak son üç yılda sonuç vermeye başladığı iddiası, aslında mevcut önderliğin başaramadığını başarmış gibi gösterilen Jiang Qing’e bir övgüydü. MacFarquhar’ın belirttiği gibi Özet bu yolla yeni bir kültürel çizgi ortaya koymakla kalmadı, fiilen Peng Zhen’e ve onun kurumsal otoritesine karşı konumlanmış rakip bir kültür karargâhı kurdu (MacFarquhar, 1997: 452). 10 Nisan 1966’da Parti Merkezi Özet’i ülke çapında dağıttı. Ardından gelen 16 Mayıs Genelgesi’yle (aşağıda ele alınıyor) birlikte Özet, kültür alanına çok daha radikal bir müdahalenin önünü açtı. “Kültür” akışkan ve çok yönlü bir kavram olmayı sürdürse de “kültür devrimi” fikri artık yeni bir siyasal ağırlık kazanmıştı. Bu fikir, feodal ve burjuva olduğu ileri sürülen etkilerin kökünü kazırken sosyalist, devrimci bir kültür kurmayı amaçlayan eşgüdümlü bir dizi girişimle harekete geçirildi.
Özet’in yayılmasından kısa süre sonra, 18 Nisan’da Jiefangjun Bao (Kurtuluş Ordusu Gazetesi) “Mao Zedong Düşüncesinin Büyük Kızıl Bayrağını Yükseltelim, Sosyalist Kültür Devrimine Etkin Biçimde Katılalım” başlıklı kilit bir başyazı yayımladı. Renmin Ribao‘da da yeniden basılan bu başyazı, Jiang Qing’in Özet’indeki temaları ve formülasyonları doğrudan kullanarak yaklaşan Kültür Devrimi için açık bir silah başına çağrısı işlevi gördü. Mao Zedong Düşüncesine, partiye ve sosyalizme karşıt burjuva ideolojinin eğretilemesi olan “kara çizgiyi” mahkûm ediyor ve bir “büyük kültür devrimi” (文化大革命) talep ediyordu. İzleyen haftalarda Jiefangjun Bao, öteki ulusal ve bölgesel gazetelerle birlikte kampanyayı yoğunlaştırdı ve parti içindeki ve dışındaki önde gelen aydınları hedef alan bir makale seli yayımladı. Bu yazılar onları “kapitalizmi restore etmeye” çalışmakla suçluyor, kitleleri kültür alanındaki “parti ve sosyalizm karşıtı kara çizgiye ateş açmaya” çağırıyordu. Aynı zamanda akademide, eğitimde, edebiyatta ve sanatta proleter değerlerin sistemli biçimde yaygınlaştırılmasını istiyorlardı. Kültür Devrimi’ni on yıllar, hatta yüzyıllar sürecek uzun soluklu bir mücadele olarak çerçeveleyen bu yayınlar, başyazılar, açık forumlar ve “kitlelerden” geldiği söylenen mektuplar aracılığıyla ideolojik hasımlara yönelik saldırıları büyüttü ve kısa süre sonra Çin’in kültürel ve entelektüel manzarasını saracak militan altüst oluşun zeminini hazırlamaya yardım etti.
Karşı Taarruz: “Bizim Kültür Devrimimiz Başlamak Üzere”
1966 ilkbaharında Mao “kültür devrimi” dilini ve kavramını giderek daha sık kullanmaya başladı. Mart’ta Jiang Qing’in sunduğu Özet’i düzeltti ve metne, burjuva “kara çizginin” kökünü kazımak için “kültür cephesinde büyük bir sosyalist devrime” ihtiyaç olduğunu ilan eden bir paragraf ekledi. Kökü kazındıktan sonra bile burjuva ideolojisinin yeni görünümlerinin kaçınılmaz olarak yeniden ortaya çıkacağı, bunun da sürekli uyanıklık ve mücadele gerektireceği uyarısında bulundu (Documentation Research Office, 2003: 2.1403).
17-20 Mart 1966 tarihleri arasında Mao, “kültür devriminin mevcut durumunu” değerlendirmek üzere Hangzhou’da bir Politbüro toplantısı düzenledi (Wu, 1999: 937). Orada belirgin biçimde daha militan bir ton benimsedi ve yalnızca birkaç hafta önce Hai Rui meselesine karşı gösterdiği belirsizlikten açıkça ayrıldığını belli etti. “Büyük bir kültür devrimi başlatılmalı” (要搞文化大革命) diyerek Çin’in entelektüel ve kültürel kurumlarına kapsamlı bir saldırı çağrısı yaptı. Ona göre 1949 sonrası devlet başlangıçta aydınlara karşı görece kapsayıcı bir tutum benimsemiş, ama akademik ve eğitim sektörleri o zamandan beri burjuva egemenliği altına girmişti. “Sosyalist devrim derinleştikçe onlar daha fazla direniyor” uyarısında bulundu ve parti önderlerini rehavetleri nedeniyle sertçe azarladı. Edebiyat, tarih, felsefe, hukuk ve iktisat gibi alanlarda Marksist söylemin sınırlı ölçüde nüfuz edebilmesini daha genel bir ideolojik durgunluğun belirtisi sayıyor, bundan yakınıyordu. Mao, her kademedeki parti önderlerinden okullar, gazeteler, dergiler ve yayınevleri üzerinde fiili denetimin kimde olduğunu incelemelerini istedi, burjuva akademik otoritelerin eleştirilmesinin ve siyasal bakımdan güvenilir yeni bir Marksist araştırmacı kuşağının yetiştirilmesinin acil gereğini vurguladı.27
18 Mart’ta Mao edebiyatta, sanatta ve eğitimde etkili bir siyasal önderliğin bulunmayışına değindi ve “burjuva otoritelerin” tasfiye edilmesi zorunluluğunun altını çizdi (Documentation Research Office, 2013: 5.567). İki gün sonra bu eleştirisini genişletti. Partinin kültür alanındaki burjuva egemenliğini uzun zamandır göremediğini söyleyerek onu suçladı ve ilk, orta ve yükseköğretim kurumlarının hâlâ esas olarak eski sömürücü sınıflardan gelen kişilerin denetiminde olduğunu ileri sürdü. Ona göre bu durumu düzeltmek kısa vadeli bir kampanyayla değil, beş ila on yıl sürecek kesintisiz bir mücadeleyle mümkündü (Documentation Research Office, 2013: 5.568-69).
Bu amaçla Mao iki temel görev belirledi: birincisi, burjuva entelektüel otoriteyi sürekli ve amansız eleştiriyle meşruiyetsizleştirmek, ikincisi, kol emeğini ve karma çalışma-öğrenim programlarını ideolojik yeniden biçimlendirmenin temel araçları olarak yaygınlaştırmak (Documentation Research Office, 2003: 2.1405). Ayrıca ideolojik eleştiriyi ilerletmede ve militan bir kültür devrimini ileri itmede genç kuşağın kritik rolünü vurguladı. Öğrencileri otoriteye meydan okumaya özendirerek “Gençleri bastırmayın, bırakın ortaya çıksınlar” dedi. Mao öğrencilerin, asistanların ve genç öğretim üyelerinin güçlendirilmesini, ideolojik dönüşüme direnen kıdemli profesörlerin ise yalıtılmasını istedi. Hatta daha genç ve daha az unvan sahibi kişilerin, kıdemli ve yerleşik meslektaşlarını devirmesine izin verilmesi gerektiğini savunacak kadar ileri gitti. Bu tersine çevirmeyi, kökleşmiş entelektüel seçkinlerin pençesini kırmanın olmazsa olmazı sayıyordu. Yao Wenyuan ve Qi Benyu gibi isimleri örnek göstererek genç, siyasal olarak pişmiş ve ideolojik olarak kararlı yeni bir devrimci kuşağın doğacağını öngördü. “Propaganda bakanları muhalif görüşleri bastırmamalı” ve “öğrencilerin isyan etmesine izin verilmeli” diye ısrar ediyor, kültür alanının devrimcileştirilmesinin açık siyasal çekişmeyi ve ideolojik inisiyatifi özendiren, kitlelerin sürüklediği bir süreç olarak gelişmesi gerektiğini vurguluyordu.28 Mao’ya göre kültür ve eğitim alanlarını saran hastalıklar kırılma noktasına gelmişti. Kesin bir kopuşu dayatmaya kararlı olarak kültür devrimi bayrağını, kökleşmiş kültürel ve ideolojik kurumlara karşı cepheden bir saldırının bayrağı olarak sahiplendi.
Mart sonunda Mao’nun ÇKP’nin ideoloji aygıtına duyduğu düşmanlık yeni bir perdeye ulaştı. Bu keskinleşen düşmanlığı tetikleyen, radikal siyasal eleştiriye yeni sınırlar getiren Şubat Taslağı’nın ardından Hai Rui meselesinin nasıl ele alınacağı konusunda Şanghay ve Pekin’deki önderler arasında tırmanan gerginlikti. Zhang Chunqiao ve Şanghay’daki radikal yandaşları Peng Zhen tarafından geri çevrildiğinde Jiang Qing ve Kang Sheng bunu Mao’nun kişisel otoritesine yönelik örtülü bir meydan okuma olarak sundular. Kang Sheng’in kışkırtıcı uyarısı, “Şimdi bir kültür devrimi başlatmazsak yaşlılar da orta yaşlılar da gençler de hepsi saldırı hedefi haline gelecek”, Mao’nun öfkesini körükledi ve aciliyet duygusunu artırdı (Li, 2015: 60-61). Buna karşılık Mao, Merkez Propaganda Dairesi’ne yüklendi, onu kültür kurumlarını kollamakla ve Yao Wenyuan gibi solcu eleştirmenleri bastırmakla suçladı. Daireyi “Cehennem Kralı’nın Sarayı” diye aşağılayarak şöyle dedi: “Cehennem Kralı’nı devirmeli, küçük şeytanları kurtarmalıyız!” Mao artık çatışmayı Parti Merkezi’nin kendisiyle bir hesaplaşma olarak yeniden tanımlıyor, kökleşmiş çıkarların akademik ve eğitim kurumlarında ideolojik dönüşümü engellemeyi sürdürdüğünü ileri sürüyordu. “Bir kültür devriminin eşiğindeyiz” uyarısında bulundu, “sosyalist devrim derinleştikçe onların direnişi şiddetleniyor” diye ısrar etti ve “bu kültür devrimi revizyonizme karşı mücadele için zorunlu” sonucuna vardı.29
Mao’nun söylemi, 30 Mart’ta Kang Sheng, Zhang Chunqiao ve Jiang Qing’le yaptığı toplantıda daha da yükseldi. Bahsi artırmak için kısa süre sonra güçlü bir isyan deyimi olarak dolaşıma girecek iğneleyici bir alegoriye başvurdu: “Maymun Kral Göksel Saray’a başkaldırdığında Maymun Kral’ın mı, yoksa göksel generallerin ve askerlerin, Göksel İmparator’un mu yanında olursunuz?” Devrimci gençliği Maymun Kral’la özdeşleştiren Mao, kendini tereddütsüz biçimde genç kuşağın yanına koydu ve partinin kurumsal mekanizmasıyla radikal bir kopuş ihtimalini aklından geçirdi: “Beşler Grubu’nu, Merkez Propaganda Dairesi’ni, Pekin Belediyesi Parti Komitesi’ni, hatta herhangi bir eyalet ya da belediye parti komitesini dağıtsak da olur.” Ardından partinin geleceğine ilişkin varoluşsal kaygısını ele veren bir dizi soru sordu: “Kültür devrimi sonuna kadar götürülebilecek mi? Revizyonist eğilimlerin çekimine siyasal olarak dayanabilecek miyiz? Partinin önderliği revizyonizme yenik düşecek mi?” Sonra mücadeleyi kuşaklar üzerinden çerçeveleyerek daha kişisel bir huzursuzluğu dile getirdi: “Hepimiz yaşlanıyoruz” diye itiraf etti. “Kültür devrimi uzun soluklu ve çetin bir görev. Ben ömrüm içinde onu tamamlayamam, ama sonuna kadar götürülmeli” (Documentation Research Office, 2013: 5.572-73).
Mao’nun bu çıkışı kesin bir dönüm noktası oldu. 31 Mart’ta Kang Sheng, Mao’nun talimatlarını iletmek üzere Pekin’e döndü: Proleter Kültür Devrimi (无产阶级文化革命) bayrağı yükseltilecek, edebiyat, tarih ve felsefe kapsamlı bir ideolojik eleştiriden geçirilecek, gerici akademik otoritelerin parti ve sosyalizm karşıtı tutumları teşhir edilecekti (Documentation Research Office, 2013: 5.573). Bu yürüyüş emriyle donanan partinin örgüt mekanizması hızla harekete geçti. Sistemin her yanındaki akademik ve kültürel kurumları hedef alan eşgüdümlü bir ideolojik seferberlik kampanyası başlattı ve Mao’nun tırmanan söylemini somut bir siyasal müdahaleye dönüştürdü.
2 Nisan’da Zhou Enlai, Mao’ya somut önerilerle bir mektup yazdı. İdeolojik safların örgütlenmesi, gerici akademik otoritelere karşı mücadelenin yoğunlaştırılması ve Mao’nun incelemesine sunulmak üzere yeni bir merkezi talimat hazırlanması dahil bir dizi önlem sıraladı. Zhou ayrıca Peng Zhen’in Kültür Devrimi Beşler Grubu’nun sunduğu Şubat Taslağı’nı temelden kusurlu bularak sertçe eleştirdi ve Merkez Sekreterliği’nin onu ya baştan sona gözden geçirmesini ya da tümden bir kenara bırakmasını önerdi (Documentation Research Office, 2013: 5.573). 9-12 Nisan tarihleri arasında Deng Xiaoping, Kültür Devrimi’nin nasıl uygulanacağını görüşmek üzere Merkez Sekreterliği toplantılarına başkanlık etti. Bu toplantılardan iki önemli karar çıktı: birincisi, Beşler Grubu’nun raporunu reddeden resmi bir genelge çıkarmak, ikincisi, doğmakta olan hareketi tanımlayacak ve yönlendirecek yetkili belgeleri hazırlamakla görevli yeni bir organ, Kültür Devrimi Belgelerini Hazırlama Grubu’nu (文化革命文件起草小组) kurmak (Documentation Research Office, 2009: 3.1907-1908). Birlikte ele alındığında bu adımlar yalnızca Peng Zhen’in kültürel eleştiri ve reforma yönelik denetimli yaklaşımından bir kopuşu değil, aynı zamanda önderliğin parti aygıtını Mao’nun giderek uzlaşmazlaşan tutumunun kesin biçimde damgasını vurduğu bir ideolojik saldırıya göre yeniden hizalamaya yönelik ilk eşgüdümlü çabasını da ifade ediyordu.
16-24 Nisan tarihleri arasında Mao, Hangzhou’da bir Politbüro toplantısı daha düzenledi. Gündem “Peng Zhen’in yoğun eleştirisine” ve Beşler Grubu’nun dağıtılması, raporunun geri çekilmesi ve gelişmekte olan hareketi yönetecek yeni bir organ kurulması dahil bir dizi önemli karara odaklanıyordu. 22 Nisan’da Mao toplantıya hitap ederek bu önlemleri daha geniş bir ideolojik mücadelenin içine yerleştirdi. “Bu yalnızca Wu Han’la ilgili bir mesele değil” dedi. “Bu ideoloji üzerine bir mücadele ve geniş bir alana yayılıyor. Merkez düzeyinde, eyaletlerde, büyük bölgelerde, kültür büroları ve propaganda bakanlıkları gibi dairelerde işin içinde olan pek çok kişi var.” Mao evreli ve sistemli bir mücadelenin gerekliliğini vurguladı, eyalet ve belediye düzeyindeki burjuva figürlerin, her bölgede en az bir iki kişinin görevden alınması çağrısında bulundu. Parti önderlerinin durumun ciddiyetini kavrayamamasından duyduğu hoşnutsuzluğu dile getirdi, bu eylemsizliği zayıf denetime ve örgütsel gevşekliğe bağladı ve bu kusurun kendisini de kapsadığını kabul etti. Sözlerini bitirirken devrimci dönüşümün temel ilkesi olarak sunduğu şeyi dile getirdi: “Yıkım olmadan kuruluş olmaz. Tam bir yıkım kuruluşu getirir. Kuruluş yıkımın içindedir” (Documentation Research Office, 2013: 5.580). Mao yıkımı hem zorunlu hem de yaratıcı bir şey olarak sunarak mevcut yapıları dağıtmanın yeni bir toplumsal ve siyasal düzen kurmak için şart olduğu inancının altını çizdi. Bu gerekçe kısa süre sonra izleyen hareketin merkezine yerleşecekti.
23 Nisan’da Mao, Yükseköğretim Bakanlığı’ndan gelen bir raporu incelerken “bütün bölgelerdeki üniversite öğretim üyeleri ve öğrencileri ile ortaokul öğretmenleri ve öğrencilerinin hepsi kültür devrimi hareketine katılmalıdır (都应参加到文化革命运动中去)” diyen bir talimat verdi (Documentation Research Office, 1998a: 46-47). Aynı günün ilerleyen saatlerinde Deng Xiaoping hareketin altı ay içinde sonuçlandırılmasını önerdi, Mao da bu takvime onay verdi (Party History Research Office of the Zhejiang Provincial Committee of the Chinese Communist Party, 1993: 267). Bu ilk zaman çerçevesi, sınırları ve süresi belli olarak tasarlanmış, açık uçlu bir siyasal altüst oluşu serbest bırakmaktan çok esas olarak kültürel ve ideolojik alanları yeniden düzenlemeye odaklanan bir kampanyaya işaret ediyor. Ne var ki ardından gelenler bu ilk sınırları hızla aştı. Hedefli bir müdahale olarak tasarlanan kampanya kısa sürede ilk kapsamının ötesine savruldu ve parti-devleti, sonunda Mao’nun kendi beklentilerini de geride bırakacak biçimlerde sarstı.
1966 ilkbaharında Hangzhou’da yapılan iki Politbüro toplantısı ÇHC tarihinde bir dönüm noktası oldu. Mao’nun, Peng Zhen ve partinin propaganda aygıtıyla özdeşleşen ölçülü ve kurumsal olarak yönetilen kültürel düzeltme yaklaşımını terk etme kararlılığı tam olarak burada berraklaştı ve yerini çok daha militan bir rotaya bıraktı. O sırada ÇHKO Genel Lojistik Dairesi başkanı olan Qiu Huizuo’nun anlattığına göre ÇHKO genelkurmay başkan vekili General Yang Chengwu, Nisan toplantısı hakkında kıdemli subayları bilgilendirdi. Yang’ın mesajı netti: “Bir karşı taarruz kapıda.” Ardından şöyle açıkladı: “Karşı taarruz şu demek: Başkan Mao, onların yönetmekte olduğu kültür devrimini geri püskürtmeye karar verdi (要反击他们正在领导进行的文化革命).” Böylece partinin önceki kültür politikasının mimarları olan Peng Zhen ve çevresi açıkça başlıca hedefler olarak gösteriliyordu. Yang ayrıca Mao’nun dobra açıklamasını da iletti: “Bizim kültür devrimimiz başlamak üzere” (Qiu, 2011: 432-33).
Kültür Devrimi Bağlamında 16 Mayıs Genelgesi
4-26 Mayıs 1966 tarihleri arasında Liu Shaoqi, Pekin’de militan kültür kampanyasını resmen başlatan genişletilmiş bir Politbüro toplantısına başkanlık etti. Toplantıya katılan Pekin Askeri Bölgesi siyasi komiseri General Liao Hansheng, Liu’nun toplantıyı, esas olarak kültür devrimiyle bağlantılı “iki çizgi mücadelesinin” ele alınacağını duyurarak açtığını sonradan anlatmıştır (Liao, 2003: 239). Oturumlarda Kang Sheng, Peng Zhen’i “parti karşıtlığı ve Mao karşıtlığı” ile itham eden kapsamlı bir iddianame sundu. Ayrıca Mao’nun Peng Zhen’i, Lu Dingyi’yi ve genel olarak kültür ve propaganda aygıtını sert biçimde eleştiren bir dizi son talimatını da aktardı. Zhang Chunqiao, Yao Wenyuan’ın Wu Han’a yönelttiği eleştiriyi daha geniş bir ideolojik hesaplaşmanın içine yerleştirdi ve onu tırmanan kültürel mücadelenin kilit bölümlerinden biri olarak sundu (Bu, 2008: 74-79). Liu Shaoqi konuşmasında militan kültür kampanyasına yol göstermesi için Mao Zedong Düşüncesinin incelenmesi gerektiğini vurguladı. Özeleştirel bir tonla önceki başarısızlıkları kabul etti: “Bu konuda kafamız karışıktı. Bu kritik meseleleri ne tam olarak anladık ne de ciddiye aldık. Sonuç olarak çalışmamız etkisiz kaldı, ben de dahil” (Documentation Research Office, 1996c: 638).
16 Mayıs 1966’da Politbüro, sonradan 16 Mayıs Genelgesi (bundan sonra Genelge) olarak bilinecek kilit bir talimatı kabul etti. Genelge, MKDG’nin öncülü olan ve yeni kurulan Kültür Devrimi Belgelerini Hazırlama Grubu tarafından kaleme alınmıştı. Grup esas olarak propaganda yetkililerinden ve kültürel radikallerden oluşuyordu: Jiang Qing, Kang Sheng, Chen Boda, Zhang Chunqiao, Yao Wenyuan, Wang Li ve başkaları. Mao’nun bizzat kapsamlı biçimde düzelttiği Genelge, filizlenen hareketin kurucu metni oldu. Bir yıl sonra Renmin Ribao onu, “Büyük Proleter Kültür Devrimi’nin teorilerini, ilkelerini ve politikalarını” ortaya koyan ve hareketin “borusunu öttüren” “büyük bir tarihsel belge” olarak kutladı (Renmin Ribao, 18 Mayıs 1967).
Oysa 16 Mayıs Genelgesi’nin içeriği, o dönemde “devrimin”, sonraki resmi formülasyonların ve akademik yorumların düşündürdüğünden çok daha sınırlı biçimde kavrandığına işaret ediyor. Jiang Qing’in Özet’i gibi Genelge de Çin’in kültürel ve ideolojik alanlarına topyekûn bir suçlama yöneltiyor ve şunu ilan ediyordu: “Yıllardır gazetelerimiz, yayınlarımız, dergilerimiz, kitaplarımız, ders kitaplarımız, edebiyat ve sanat eserlerimiz, filmlerimiz, tiyatromuz, halk sanatımız, güzel sanatlarımız, müziğimiz, dansımız ve benzerleri ifritler ve cinler ile gerici burjuva otoriteler tarafından istila edilmiş durumda.” Genelge bu temelde, burjuva ve feodal etkinin “çürümüş ideolojik ve kültürel kalelerini” yıkmakla görevli “büyük bir Proleter Kültür Devrimi dalgasının” geldiğini duyuruyordu. Dili, zaten dolaşımda olan kültürel kriz duygusunu yoğunlaştırıyor ve yeni başlatılan hareketi, kültürel ve ideolojik alanlardaki kökleşmiş burjuva otoritelerini sökmeye yönelik kesin bir çaba olarak sunuyordu.
Mao’nun son on yılı boyunca Çin’in resmi basını 16 Mayıs Genelgesi’ni hep Büyük Proleter Kültür Devrimi’ni başlatan programatik belge olarak gösterdi. Bu kanonik yoruma göre Mao, partiye burjuva unsurların sızdığı yönündeki algısına karşı mücadele etmek için hareketi başlatmıştı. Gasp edilen bu iktidar ancak açık uçlu, aşağıdan yukarıya bir mücadele olarak tasarlanan kitle seferberliği yoluyla geri alınabilirdi. Bu öncüller sonradan “kesintisiz devrim teorisi” olarak bilinecek olan şeyde damıtıldı ve Genelge geriye dönük olarak onun yetkili ifadesi mertebesine yükseltildi. Bu okuma Mao’dan da uzun yaşadı ve sonraki on yıllar boyunca resmi anlatıları, akademik ve popüler kavrayışları biçimlendirdi.
Ne var ki temel bir soru yeterince netleştirilmemiş durumda: 16 Mayıs Genelgesi’nin öngördüğü “Kültür Devrimi” tam olarak neydi? Bu makale, tarihsel kaydın bu uzun süre egemen kalmış yorumu desteklemediğini savunuyor. Genelge’nin dikkatli bir yeniden okuması, onun kesinlikle kitleleri parti-devlete ve onun bürokratik aygıtına karşı ayaklanmaya çağıran devrimci bir davet olmadığını gösteriyor. Genelge, aksine, çok daha sınırlı bir kaygılar kümesine yönelmiş bir parti içi talimat işlevi görüyordu. Siyasal sonuçları ancak sonradan, ardından gelen gelişmeler aracılığıyla genişleyecek, dönüşecekti.
Birincisi, 16 Mayıs Genelgesi “açık, kapsamlı ve aşağıdan yukarıya bir seferberlik” yoluyla bir “büyük devrim” başlatmayı amaçlamıyordu. Dolaysız amacı çok daha sınırlıydı: kültür devrimine yönetilen ve usul bakımından frenlenen bir yaklaşımı onaylamış olan önceki Şubat Taslağı’nı reddetmek. Şubat Taslağı’nı “temelden hatalı” ve Mao’nun talimatlarının açık ihlali olarak kınayan Genelge, Beşler Grubu’nun dağıtılmasını ve kültürel ve ideolojik alanlarda bir karşı taarruz başlatacak yeni bir organın kurulmasını istiyordu. İkincisi, Genelge yalnızca belirli bir rütbenin üstündeki parti kadroları arasında dolaştırılan gizli bir iç belgeydi. Kabul edildiği sırada kamuoyuna açıklanması amaçlanmıyordu (MacFarquhar ve Schoenhals, 2006: 41). Temel mesajları çeşitli kanallardan hızla yayılıp yaygın biçimde bilinir hale gelse ve böylece daha geniş bir seferberliği tetiklese de tam metni ancak bir yıl sonra resmen yayımlandı. Son olarak, Kültür Devrimi’nin radikal bir kültür hareketi olarak doğduğu kabul edilirse, onun ilk sistemli ifadesi 16 Mayıs Genelgesi’nde hiç yer almıyordu. Bu rolü Jiang Qing’in yönetiminde hazırlanan Özet oynadı. Yukarıda ele alındığı gibi, militan bir kültür devriminin amaçlarını, hedeflerini ve gerekçelendirme mantığını ortaya koyan en erken programatik vizyonu sunan Genelge değil, Özet’ti.
Mao, 16 Mayıs Genelgesi’nin sonuna doğru, sonradan belgenin yorumlanmasında özel bir ağırlık kazanacak sert dilli bir pasajı bizzat ekledi. “Partiye, hükümete, orduya ve çeşitli kültür sektörlerine sızmış burjuva temsilciler” konusunda uyarıyor, onları “iktidarı ele geçirmeye ve proletarya diktatörlüğünü burjuvazinin diktatörlüğüne dönüştürmeye” hazırlanan karşıdevrimciler olarak resmediyordu. Ayrıca bu figürlerin bazılarının henüz teşhir edilmemiş olsa da “güvenildiği ve bizim haleflerimiz olarak yetiştirildiği” uyarısını yapıyordu. Revizyonizmin arketip figürü saydığı Nikita Kruşçev’le doğrudan bir paralellik kurarak bu tür figürlerin “yanı başımızda yattığını” söylüyordu (Documentation Research Office, 2013: 5.579). Böylece tehlikenin yakınlığını ve parti içinde uyanıklık gereğini vurguluyordu. MacFarquhar ve Schoenhals’ın ileri sürdüğü gibi, Mao’nun bizzat eklediği bu kilit pasaj, Genelge’nin Mao’nun önceden belirlemiş olduğu bir siyasal geleceğe işaret ettiğini gösteriyordu (MacFarquhar ve Schoenhals, 2006: 47).
Siyasal yükü ağır bu nitelemeler, özellikle “güvenilen halefler” ve “yanı başımızda yatan Kruşçev benzeri figürler” göndermeleri, sonradan Mao’nun hedeflediği kişilere dair ipuçları olarak okundu. Mao’nun Kültür Devrimi’ni özellikle Liu’yu tasfiye etmek amacıyla başlattığını savunan araştırmacılar bu nedenle Genelge’yi başlıca rakibine yönelik şifreli bir iddianame olarak okur. Bu açıdan bakıldığında Mao, Liu’nun kökleşmiş kurumsal gücünün tümüyle farkında olan, saldırmadan önce koşulların olgunlaşmasını bekleyerek zamanını kollayan bir stratejist olarak görünür. Çinli tarihçi Bu Weihua bu akıl yürütmenin tipik bir örneğidir. Ona göre Peng Zhen dolaysız hedef gibi görünse de “Mao’nun asıl amacı Liu Shaoqi’nin başında olduğu merkezi önderlikti. Koşullar henüz olgunlaşmadığında Mao ‘Kruşçev gibi figürler’ türünden ifadeleri örtülü bir gönderme olarak kullandı” (Bu, 2008: 81). Bu anlatı hem akademik hem popüler anlatılarda geniş kabul gördü. Oysa bu okuma, Mao’nun dili ile sonraki sonuçlar arasında geriye dönük bir hizalamaya dayanıyor ve daha dolaysız bir sorunu çözümsüz bırakıyor: 16 Mayıs Genelgesi, dili belirlenmiş bir senaryoya dönüşmeden önce, yayımlandığı anda siyasal olarak nasıl işledi?
1965-1966’nın dolaysız siyasal manzarası karşısında okunduğunda bu yorumun geriye dönük bir mantığa dayandığı görülüyor. 16 Mayıs Genelgesi’nin üretildiği koşullarla ilgilenmek yerine sonraki gelişmelerden türetilen nedensellik ilişkilerini geriye yansıtıyor. Belgenin kendi döneminin ortamında daha yakından incelenmesi, “Kruşçev benzeri figürlere” yapılan göndermelerin daha akla yatkın biçimde Peng Zhen’e ve partinin propaganda ve kültür aygıtındaki kilit isimlere yönelik olduğunu düşündürüyor.
Politbüro üyesi ve Pekin parti sekreteri olarak Peng Zhen, ülkenin başkentinin yönetimi ve güvenliği üzerinde, belediye yönetiminin çok ötesine uzanan bir yetki kullanıyordu. Aynı zamanda Ulusal Halk Kongresi başkan yardımcısıydı, ÇKP Merkez Sekreterliği’nde yalnızca Deng Xiaoping’in ardından gelen ikinci isimdi ve hukuk işlerinde, dış politikada ve parti yönetiminde merkezi bir rol oynuyordu. Kültür Devrimi Beşler Grubu’nun başkanı olarak ulusal düzeyde ideolojik ve kültürel çalışmaları yönetiyordu, yani tam da Mao’nun dağıtıp yeniden kurmak istediği alanları. Peng’in önemi Renmin Ribao‘nun 13 Eylül 1964 tarihli bir haberiyle kamuoyu önünde teyit edilmişti. Haber onu Liu Shaoqi, Zhou Enlai ve Deng Xiaoping’in hemen ardından sıralıyor ve Mao’nun “en yakın silah arkadaşlarından” (最亲密的战友) biri olarak tanıtıyordu (Renmin Ribao, 13 Eylül 1964).30 Bu arka plan karşısında Pekin kadroları arasında Peng’in Mao’nun halefi olduğuna dair söylentiler dolaşıyordu (Nie, 2005: 113). Peng’in konumu, Ağustos 1965 tarihli bir CIA analizinde de not edilmişti. Analiz onu Mao sonrası bir halefiyet senaryosunda önde gelen adaylardan biri olarak görüyor, Liu’nun erken bir çekilişi durumunda Peng Zhen ile Deng Xiaoping’in “en üst konum için en güçlü adaylar gibi göründüğünü” tahmin ediyordu (Central Intelligence Agency, 1965: 4). 1960’ların ortasındaki siyasal yapılanma açısından bakıldığında, 16 Mayıs Genelgesi’ni Liu Shaoqi’ye yönelik şifreli bir iddianame olarak okumak, Peng Zhen’in daha dolaysız ve yapısal olarak daha akla yatkın gönderme nesnesi olduğu bir siyasal manzarada, eldeki kanıtlardan çok sonradan görmeye dayanır.
Peng Zhen’in 1966 ilkbaharındaki siyasal çöküşünün, iddia edilen bir Liu hizbiyle bağından kaynaklandığına dair ikna edici bir kanıt yok. Onun düşüşü daha dolaysız bir konjonktürden doğdu: Hai Rui meselesini inatla kendi bildiği gibi yürütmesinden ve Mao’nun Peng’in yönetimindeki parti kültür ve ideoloji çalışmasından giderek artan hoşnutsuzluğundan. Bu makalenin savunduğu gibi 16 Mayıs Genelgesi, militan bir ideolojik ve kültürel kampanyanın açılışını işaret ediyordu. Eldeki kayıtlar, Mao’nun Genelge’deki uyarılarının Liu Shaoqi’ye yönelik örtülü bir saldırı olduğu iddialarını desteklemiyor. Mao’nun bu aşamada parti-devlete ve onun en üst önderliğine yönelik dizginsiz bir kitle hareketi tasarladığını da göstermiyor. “Partiye sızan burjuva temsilciler” gibi ifadeler iç tehlikeyi keskin terimlerle kurgulasa da özerk kitle eylemine yetki vermenin eşiğinde duruyordu. Bu ayrım kritiktir: Sonraki radikalleşmenin ideolojik koşulları bir araya getirilirken kitle katılımının bağımsız bir siyasal güç olarak çağrısı henüz yapılmamıştı. Makale bu noktaya yeniden dönecek.
16 Mayıs Genelgesi’nin özünde Peng Zhen’in ve Şubat Taslağı’nın açıkça reddedilmesi vardı. Adı 94 kez geçen Peng, Mao’nun kültürel değişim vizyonunun önündeki başlıca engel olarak ayrıca hedef alınıyordu. Genelge, Şubat Taslağı’nı sınıf mücadelesini küçümsemekle, ideolojik çatışmayı salt akademik tartışmalara indirgemekle, burjuva aydınları kollamakla, solcu eleştirmenleri bastırmakla ve bir “proleter kültür devriminin” ilerleyişini durdurmakla suçluyordu. Genelge suçlamalarını güçlendirmek için Peng Zhen’in iddia edilen suçlarını ayrıntılarıyla sıralayan uzun bir kronoloji ekledi: “Kültür Cephesinde İki Çizgi Arasındaki Mücadelede Başlıca Olaylar.”
Genelge’nin hazırlanmasında kilit bir figür olan ve sonradan MKDG’nin etkili üyelerinden biri haline gelen Wang Li, Jiang Qing’in hazırlık sürecindeki kilit rolünü anlatmıştır. Jiang’ın yaklaşımı, iki ay önce ÇHKO sempozyumunda kullandığı yöntemlerin neredeyse aynısıydı. Orada ideolojik bakımdan sorunlu eserleri sürekli incelemeye tabi tutmak için her gün film gösterimleri düzenlemişti. Genelge’nin hazırlanmasında da benzer stratejiler uygulayan Jiang Qing, ideolojik bakımdan kusurlu saydığı kültür ürünlerinin sistemli biçimde ayıklanması için bastırdı. Etkin katılımının arkasında, Merkez Propaganda Dairesi’ne ve Peng Zhen’in başındaki Pekin parti yönetimine karşı uzun zamandır beslediği kırgınlıklar, özellikle de onların Pekin operasını reform etmeye yönelik tartışmalı girişimine gösterdikleri direnç azımsanmayacak bir rol oynuyordu. Hazırlık süreci boyunca eleştirilerini doğrudan Peng’e ve propaganda kurumlarına yöneltti: “Pekin’de tamamen yalnız bırakıldım, yok sayıldım. ‘Ne iğne batırılabiliyor, ne bir damla su sızabiliyor.'” Kurumsal destek sağlamak için tekrarlanan ama sonuçsuz kalan çabalarını anlatırken bu yalnızlığın kendisini başka yerlerde müttefik aramaya zorladığını, Şanghay’a yöneldiğini ve giderek orduya dayandığını açıkladı. Hazırlığı kolaylaştırmak için ÇHKO sempozyumunun tutanaklarını sundu ve onları kültürel militanlığın modeli olarak önerdi (Wang, 2008: 382-83).
Genelge’nin “partide iktidarda olan ve kapitalist yolu tutanlara” göndermesi, Mao’nun kıdemli önderleri, her şeyden önce de Liu Shaoqi’yi hedeflemeyi amaçladığının kanıtı olarak sık sık anılır. Ne var ki bu tür okumalar spekülatif kalıyor ve zayıf kanıt temellerine dayanıyor. Yanlış yorumun başlıca kaynaklarından biri, 16 Mayıs Genelgesi’nin Ağustos’ta yayımlanan “Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin Büyük Proleter Kültür Devrimi Hakkındaki Kararı” (yaygın adıyla “On Altı Madde”) ile sık sık karıştırılmasıdır. Bu kayma, belirgin biçimde farklı siyasal koşullarda üretilmiş iki metni birbirine katarak onların ayrı amaçlarını ve kapsamlarını gölgeliyor. Dikkatli bir karşılaştırma bu farkı açıkça ortaya koyar. Daha sonraki bir belge olan On Altı Madde, başlıca hedef olarak “parti içindeki kapitalist yolcuları” açıkça adlandırdı ve böylece geniş bir siyasal saldırıya yetki verdi. Buna karşılık 16 Mayıs Genelgesi daha ölçülü bir dil kullandı. “Partide iktidarda olan ve kapitalist yolu tutanlara” yalnızca bir kez ve kayıtlı biçimde, “burjuva akademik otoriteleri destekleyen ve koruyan” yöneticileri belirterek değindi. Bu asimetri analitik bakımdan önemlidir: Genelge’nin görece sınırlı gündemini öne çıkarıyor ve onu On Altı Madde’nin açıkça siyasal ve genişlemeci yöneliminden açıkça ayırıyor.
“Kruşçev” adı, Çin siyasal söylemine 1960’ların ortasında ideolojik ihanetin kısaltması olarak girdi. 16 Mayıs Genelgesi’ndeki kullanımı sık sık Liu Shaoqi’ye yönelik örtülü bir saldırı olarak yorumlansa da böyle bir okumanın kanıt temeli zayıf ve sonuçsuz kalıyor. Mao ile Liu arasındaki gerginlikler 1960’ların başından itibaren açıkça yoğunlaşmıştı. 1962’de Büyük İleri Atılım’ın mirası, ekonomik toparlanmanın seyri ve 1964’te Sosyalist Eğitim Hareketi’nin yürütülüşü konusundaki görüş ayrılıklarından kaynaklanıyordu. Ancak bu çatışmalar tek başına Mao’nun Kültür Devrimi’ni Liu’yu uzaklaştırmaya yönelik önceden hazırlanmış bir planla başlattığı sonucunu haklı çıkarmaz. Liu’nun düşüşü, hareketin ilk amacı olmaktan çok, tırmanan radikalizminin olumsal bir sonucu olarak daha iyi anlaşılabilir.31 Bu nedenle, erken dönem parti içi mücadelenin belirsiz saflaşmalarını Kültür Devrimi’nden çıkan katılaşmış suçlamalardan ayırmak, Liu’nun akıbetini daha doğru anlamak için zorunludur.32
16 Mayıs Genelgesi, Çin’in kültürel ve ideolojik manzarasını arındırma çabası olarak tasarlanan militan Kültür Devrimi’nin resmi başlangıcını işaret ediyordu. Başlıca hedefleri arasında “burjuva akademik otoriteler”, ideolojik yıkıcılıkla suçlanan gruplara yapıştırılan damgalayıcı bir etiket olan “kara çeteler” ve onları korumakla suçlanan sözde “kralcı” yöneticiler vardı. 31 Mayıs 1966’da Mao’nun onayıyla yeni kurulan MKDG’nin başkanı Chen Boda, Renmin Ribao‘nun denetimini devraldı (Documentation Research Office, 2013: 5.588-89). Göreve gelir gelmez Chen gazetenin misyonunu tartışmasız militan terimlerle tanımladı: burjuva ideolojisinin kökünü kazımak, kamusal söylem üzerindeki komutayı yeniden ele almak ve “eski düşünce, eski kültür, eski gelenekler ve eski alışkanlıkların” tüm kalıntılarını yok etmek. İvmeyi artırmak için Chen coşkulu bir başyazının yayımlanmasını emretti. “Mücadeleyi Sürdürelim, Büyük Proleter Kültür Devrimini Sonuna Kadar Götürelim” başlıklı ilk taslak yeterince savaşçı bulunmadı. Daha yoğun bir ideolojik ton arayan Chen başlığı önce “Bütün İfritleri ve Cinleri Süpüren Bir Kültür Devrimi” olarak değiştirdi, ardından daha da kısaltarak daha kışkırtıcı olan “Bütün İfritleri ve Cinleri Süpürüp Atalım” başlığını koydu (bundan sonra “Süpürüp Atalım”). 1 Haziran’da Renmin Ribao‘nun birinci sayfa başyazısı olarak yayımlanan ve hızla ülke çapında yeniden basılan yazı, gelişmekte olan militan kültür kampanyasının ideolojik tonunu belirlemeye yardım etti.33
“Süpürüp Atalım” başyazısı, 16 Mayıs Genelgesi’nin kilit unsurlarını ilk kez kamuoyuna açıkladı. “Proleter kültür devriminin yeni bir doruğu yükseliyor” diyen başyazı, gelişmekte olan hareketi ÇHC’nin kuruluşundan bugüne uzanan, ideoloji ve kültür üzerine bir ölüm kalım mücadelesi olarak sunuyordu (Renmin Ribao, 1 Haziran 1966). Önemli olan, “ifritler ve cinler” ifadesinin Chen Boda’nın icadı olmaması, ÇKP’nin söz dağarcığının tanıdık bir parçası olmasıdır. 1966’da bu ifade başlangıçta “burjuva akademik otoriteleri” ve “sağcıları” hedef alıyordu. Ancak militan kültür kampanyası ivme kazandıkça kapsadığı kesim genişledi ve partinin kendi içindeki “kapitalist yolcuları” da içine almaya başladı.
1 Haziran 1966’da yayımlanan “Süpürüp Atalım” başyazısı kısa sürede doğmakta olan Kültür Devrimi’nin toplanma çağrısına dönüştü. Ertesi gün Renmin Ribao, ideoloji ve üstyapı alanındaki savaşları sosyalizm için varoluşsal bir zorunluluk olarak sunan bir başka önemli başyazı yayımladı: “İnsanların Ruhuna Dokunan Büyük Bir Devrim.” Kültürel ve entelektüel çatışmaların ikincil olduğu fikrini reddeden başyazı, bunların kapitalist restorasyonu önlemede merkezi olduğunda ısrar ediyordu. Bu akıl yürütme 5 Haziran’da, Jiefangjun Bao‘nun 13.000 karakterlik “Mao Zedong Düşüncesinin Büyük Bayrağını Yükseltelim, Büyük Proleter Kültür Devrimini Sonuna Kadar Götürelim” başlıklı makalesiyle büyütüldü. Jiang Qing’in Özet’inin, 16 Mayıs Genelgesi’nin ve “Süpürüp Atalım” başyazısının temalarını birleştiren makale, kültür alanındaki burjuva figürleri gazeteler, radyo yayınları, ders kitapları, edebiyat ve sahne sanatları aracılığıyla zararlı fikirler yayarak Mao’nun devrimci vizyonuna süregiden bir muhalefet yürütmekle suçluyordu. 11 Haziran’da Hongqi (Kızıl Bayrak), “Yaşasın Büyük Proleter Kültür Devrimi” başlıklı bir başyazıyla söylemi bir adım daha ileri götürdü ve Sovyetler Birliği’ni ibret verici bir örnek olarak andı. Stalin’in ölümünden sonra revizyonizmin yükselişini ve 1956 Macar ayaklanması gibi olayları, Sovyet önderliğinin kapsamlı bir kültür devrimi gerçekleştirememesine bağladı. Başyazıya göre devlet iktidarı yalnızca “tüfeğin namlusuyla” güvenceye alınamazdı. İdeolojik mücadelenin aracı olarak “kalem” de en az o kadar vazgeçilmezdi. Başyazının uyarısına göre süregiden bir ideolojik ve kültürel mücadele olmadan devrimci devletin kendisi tehlikeye girecekti (Hongqi, 11 Haziran 1966).
Kültürel saldırı izleyen haftalarda daha da yoğunlaştı. 1 Temmuz’da Hongqi, Mao’nun 1942 tarihli “Yan’an Edebiyat ve Sanat Forumunda Konuşmalar”ını yeniden yayımladı. Bu kurucu metin ÇKP’nin kültürel çalışmaya yaklaşımını uzun zamandır yapılandırıyordu. Mao’nun kültür devrimi fikrine ilişkin en erken sistemli ifadesini içeren 1940 tarihli “Yeni Demokrasi Üzerine” makalesiyle birlikte,34 Yan’an Konuşmaları yalnızca tarihsel belgeler olarak değil, gelişmekte olan hareketin öğretisel mihenk taşları ve uygulama kılavuzları olarak yeniden gündeme getirildi. Mao’nun 1949 öncesi yazılarına bu dönüş, Kültür Devrimi’nin ideolojik soykütüğünün bilinçli olarak yeniden merkezlendiğini gösteriyor, kültürel dönüşümün önceliğini yeniden teyit ediyor ve kesintisiz devrimin Çin’in kültürel manzarasının amansızca yeniden biçimlendirilmesini gerektirdiği inancının altını çiziyordu.
“Özünde Büyük Bir Siyasal Devrim”
1966’nın ilkbahar sonu ve yaz başında edebiyatı, sanatı ve entelektüel söylemi burjuva sayılan etkilerden arındırmayı amaçlayan kapsamlı bir ideolojik ve kültürel saldırı biçimlendi. Akademisyenler, yazarlar ve sanatçılar kamuoyu önünde siyasal bakımdan şüpheli ilan edildi. Öğretmenler öğrencileri, özellikle de işçi sınıfı kökenli olanları yoldan çıkarmakla suçlandı. Okul ve propaganda yöneticileri ideolojik gevşeklik ve parti öğretilerine sahip çıkmamak nedeniyle mercek altına alındı (Bu, 2008: 130-40). Bu saldırılar ve tasfiyeler, resmi olarak Kültür Devrimi diye adlandırılan şeyin başlangıcıydı. Pek çok çağdaşı için bu terim en harfi anlamını taşıyordu: Çin’in ideolojik zeminine devrimci bir saldırı ve onun kültür, edebiyat, sanat ve eğitim kurumlarını yeniden biçimlendirme çabası.
Dikkat çekici olan, Mao’nun kendisinin de doğmakta olan hareketi tam olarak bu terimlerle anlamış görünmesidir. Haziran 1966 başında ÇKP’nin en üst önderliği Kültür Devrimi’ni görüşmek üzere Hangzhou’da toplandı. 10 Haziran’daki toplantıda Mao, Hồ Chí Minh’le yaptığı bir söyleşide hedeflerini dile getirdi. Bu söyleşi, Mao’nun kampanyayı bu erken aşamada nasıl kavradığına dair kendi döneminden kalma en açık işaretlerden birini sunuyor:
Mao: Şimdiki mücadelemiz geçen Kasım’da başladı ve yedi aydan fazladır sürüyor. Başlangıçta genç bir adam olan Yao Wenyuan’ın dürüst memurlar (清官) konusunda sorular ortaya atmasıyla alevlendi. O zamandan beri “dürüst” ve “yozlaşmış” memurlar üzerine dar tartışmanın ötesine geçtik ve daha geniş bir Kültür Devrimi’ne giriştik. Bu kampanya eğitim, edebiyat, sanat, akademi, felsefe, tarih, yayıncılık ve gazetecilik dahil kilit ideolojik ve kurumsal alanları hedef alıyor. Yalnızca edebiyat ve sanat alanı bile birçok alt alanı kapsıyor: tiyatro, sinema, müzik, güzel sanatlar ve heykel. Tiyatronun içinde örneğin Pekin operası ve yüzlerce bölgesel üslup var. Şu anda başlıca yöntem dazıbaolar [büyük harfli duvar afişleri]. Gazeteler hareketli, ama en büyük ivmeyi yaratan ve en geniş katılımı seferber eden dazıbaolar oldu.
Hồ: 1957’de Çin’i ziyaretimde bu tür afişler gördüğümü hatırlıyorum.
Mao: Bu kez hareketin ölçeği ve derinliği 1957’dekini çok aşıyor. Özellikle akademide, eğitimde, gazetecilikte, yayıncılıkta ve sanatta, ayrıca üniversitelerde, ortaokullarda ve ilkokullarda yüzlerce, belki birkaç bin kişinin düşüşüne yol açabilir. Eskiden kendi yetişmiş kadrolarımız yoktu, Kuomintang’dan kalma öğretmenlere dayanmak zorundaydık. İçimize aldığımız eğitimcilerin, gazetecilerin, oyuncuların, romancıların, ressamların ve sinemacıların çoğu şimdi partimize sızmış durumda. Bu Kültür Devrimi’nin neden gerekli olduğunu şimdi anlayabilirsiniz.
Hồ: Bu hareket benim için çok öğretici oldu. Çin’e gelmeden önce mücadelenin şiddetinden ve kapsamından habersizdim. Sizin sözleriniz okuduğum raporlardan çok daha açık. Çin’in karşı karşıya olduğu durumlar Vietnam’da da var. Çin’in izlediği yolu Vietnam da, belki daha küçük ölçekte, izlemeli. Koşullarımız temelde benzer.
Mao: Gerçekten de büyük olasılıkla epey benzer. Sizin de ilkokul, ortaokul ve üniversite öğretmenleriniz var, çoğu eski aydınlar.35
Bu söyleşi özellikle aydınlatıcıdır, çünkü Mao’nun Kültür Devrimi’ni Çin’in kültür ve eğitim kurumlarını yeniden biçimlendirmeye yönelik bir kampanya olarak kavrayan ilk anlayışını özetliyor. Kitle isyanının başlamasından ve sonraki geriye dönük anlatıların yerleşmesinden önce kayda geçirilen söyleşi, hareket büyük ölçüde öngörülmemiş biçimlerde tırmanmadan önce Mao’nun onu başlangıçta nasıl tasarladığına dair nadir ve görece aracısız bir bakış sunuyor.
Aynı gün Mao Politbüro’ya hitap ederek Kültür Devrimi’ne sınırsız ve uzlaşmaz bir yaklaşımla yaklaşılması gerektiğini vurguladı. Onu ideolojik bakımdan şüpheli unsurları teşhir edip eleştirmeye yönelik, kitlelerin sürüklediği bir kampanya olarak çerçeveleyerek rütbesi, kıdemi ya da şöhreti ne olursa olsun hiç kimsenin incelemeden muaf tutulmaması gerektiğinde ısrar etti. “Kültür Devrimi’nde cesurca davranmalı, düzensizlikten korkmamalı ve kitleleri tam olarak seferber etmeliyiz” dedi. “Bu hareket geniş ölçekte yürütülmeli ki bütün gerici unsurlar teşhir edilebilsin.” Ona göre kültür alanı kökleşmiş otoritenin elinden ancak böyle bir gözü peklikle koparılıp alınabilirdi. Ayrıca yeni beliren genç eylemciler kuşağını övdü ve onları hareketin vazgeçilmez unsurları olarak gördü: “Kültür Devrimi’ni sonuna kadar götürmek için bu insanlara dayanmalıyız” (Documentation Research Office, 2003: 2.1417).
12 Haziran’da hareketin uygulanması üzerine tartışmalar sırasında Mao merkezi hedeflerini daha ayrıntılı açıkladı ve eğitim reformunun hareketin özünde yer almasını önerdi. Evreli bir strateji çizdi: önce kurumlara bir saldırı, kendi deyişiyle “iktidarın ele geçirilmesi”, ardından pedagojinin, müfredatın ve genel olarak eğitim sisteminin kapsamlı dönüşümü. Önerdiği yapısal değişiklikler arasında lise tavsiyelerini rekabetçi sınavlarla birleştiren karma bir üniversiteye kabul modeli vardı. Mao ayrıca Kültür Devrimi’nin gereklerine uyum sağlamak için üniversite giriş sınavlarının altı ay ertelenmesini istedi. Kabul sisteminin yanı sıra ders malzemelerinin kapsamlı biçimde elden geçirilmesini, ideolojik bakımdan zararlı gördüğü içeriğin çıkarılmasını savundu. Devrimci bir eğitim modelini savunarak profesörler, öğretmenler ve öğrenciler arasında karşılıklı öğretme ve öğrenmeyi özendirdi. Kolektif ve ideolojik güdümlü öğrenmeye yapılan bu vurgu, Mao’nun Kültür Devrimi’ni gündelik eğitim pratiğini dönüştürmenin bir aracı olarak gören genel kavrayışını yansıtıyordu (Documentation Research Office, 2013: 5.593). Ertesi gün, 13 Haziran’da Parti Merkezi o yılın ulusal giriş sınavları dahil üniversiteye kabul sürecini resmen erteleyen bir talimat yayımladı ve kararı Kültür Devrimi’nin eksiksiz uygulanması için gerekli olduğu gerekçesine dayandırdı (Renmin Ribao, 18 Haziran 1966).
Aynı ayın ilerleyen günlerinde Arnavutluk’u ziyaret eden Zhou Enlai, Tiran’daki bir kitle mitinginde konuşarak hareketi “kapitalizmin restorasyonunu” önlemeye yönelik ideolojik bir mücadele olarak tanımladı: “Son aylarda güçlü bir kültür devrimi başlattık. Bu, temelde ideoloji alanında keskin bir sınıf mücadelesidir. Özünde restorasyon ile restorasyon karşıtlığı arasında bir savaştır.” Sözleri Mao’nun dilini yakından izliyor ve hareketin ideolojik ve kültürel odağını pekiştiriyordu (Documentation Research Office, 1997: 3.38). Arnavut kayıtları Zhou’nun ev sahibi önderlerle yaptığı görüşmeler hakkında daha fazla ayrıntı veriyor. Bu görüşmelerde Zhou, Kültür Devrimi’ni ideoloji alanına odaklanan, uzun süredir hazırlanan bir girişim olarak sunmuş, onu “insanların ruhunu derinden sarsan” bir altüst oluş olarak tanımlamıştı.36
Haziran 1966’nın ortası ve sonunda Mao’nun ve öteki kıdemli ÇKP önderlerinin açıklamaları, onların gelişmekte olan Kültür Devrimi’ni Çin toplumunun entelektüel ve kültürel temellerini radikal devrimci ilkelere göre yeniden biçimlendirmeyi amaçlayan militan bir saldırı olarak anladıklarını düşündürüyor. Ne var ki birkaç hafta içinde hem önderliğin hareketi kavrayışında hem de resmi söyleminde belirgin bir kayma görüldü. Burjuva aydınlara ve kültürel otoritelere karşı ideolojik bir saldırı olarak başlayan şey, hedefleri ve etkisi büyük ölçüde yeniden tanımlanarak hızla kapsamlı bir siyasal saldırıya dönüştü. Bu yeniden yönelim en iyi, Mayıs ile Ağustos 1966 arasında üretilen iki kilit metnin karşılaştırmalı çözümlemesiyle gösterilebilir: hareketin değişen öncelikleri ve kapsamında birlikte kritik dönüm noktalarını işaret eden 16 Mayıs Genelgesi ve On Altı Madde.
Mayıs 1966 ortasında yayımlanan 16 Mayıs Genelgesi, başlangıçta militan bir kültürel girişim olan şeyin ideolojik kapsamını belirledi. Ancak Ağustos’a gelindiğinde kampanya hızla genişlemiş, hedefleri büyük ölçüde yeniden yapılandırılmıştı. On Altı Madde’nin kabulü, kültürel tasfiyelerden çok daha açık uçlu ve kitle temelli bir siyasal seferberliğe geçişin işaretiydi.37 Her iki metin de Kültür Devrimi’nin biçimlenmesinde kilit roller oynamış olsa da aralarındaki ayrışma, hareketin kültürel seçkinleri hedef almaktan parti-devlet otoritesinin kökleşmiş yapılarına daha geniş bir siyasal meydan okumaya geçişini öne çıkarıyor.
On Altı Madde, 16 Mayıs Genelgesi’nin kültüre ve ideolojiye radikal bir saldırı ve onların dönüştürülmesi çağrısını yeniden teyit ediyor, daha ilk satırlarında şunu ilan ediyordu: “Burjuvazi devrilmiş olsa da sömürücü sınıfların eski ideolojisini, kültürünü, geleneklerini ve alışkanlıklarını kullanarak kitleleri yozlaştırmaya, gönülleri kazanmaya ve kapitalizmi restore etmeye hâlâ çalışıyor. Proletarya ise buna karşı burjuvazinin ideoloji alanındaki tüm meydan okumalarına kararlılıkla karşı koymalı ve kendi yeni ideolojisini, kültürünü, geleneklerini ve alışkanlıklarını bütün toplumun düşünsel manzarasını dönüştürmek için kullanmalıdır.”38 “Dört eski” ve “dört yeni” söylemi 16 Mayıs Genelgesi’ni ve Chen Boda’nın “Süpürüp Atalım” başyazısını yankılasa da On Altı Madde hem hareketin hedeflerini hem de işleyiş mantığını yeniden tanımlamakta daha ileri gitti. Kritik farklarına karşın akademik söylem iki metni sık sık tek ve kesintisiz bir senaryoda birleştirmiş, böylece Kültür Devrimi’nin ilk aylarına damgasını vuran değişken siyasal hatları düzleştirmiştir.
On Altı Madde ile 16 Mayıs Genelgesi üç temel bakımdan ayrışır: hareketin hedefleri, bürokratik direnişi ele alış biçimleri ve kitle seferberliğine ilişkin vizyonları. Birincisi, On Altı Madde Kültür Devrimi’nin amaçlarını ve başlıca hedeflerini yeniden tanımladı. En çarpıcı kayma, kampanyanın “burjuva akademik otoritelere” ve “ifritlere ve cinlere” saldırmaktan “partide iktidarda olan ve kapitalist yolu tutanlara” doğrudan saldırıya yönelmesiydi. Yaygın olarak “partideki kapitalist yolcular” diye kısaltılan bu figürler, yani sosyalist dönüşümü engellemekle suçlanan parti yöneticileri, devrimci mücadelenin merkezi hedefi haline geldi. Birinci madde üç ana hedef sıralıyordu: (1) kapitalist yolu tuttuğu ileri sürülen parti yöneticilerini devirmek, (2) burjuva akademik otoriteleri ve burjuva ideolojisini eleştirmek ve (3) eğitimi, kültürü ve üstyapıyı dönüştürmek. Kültürel ve eğitimsel dönüşüm önemini korusa da On Altı Madde açıkça parti örgütlerinin tasfiyesine öncelik veriyordu. Bu, kültürel yıkıcılıkla mücadeleden parti otoritesine ve hiyerarşisine doğrudan meydan okumaya geçişi işaret ediyordu.
İkincisi, On Altı Madde parti içindeki bürokratik direnişi tanımladı ve onu etkisiz kılacak mekanizmaları belirledi. İkinci madde, “partide iktidarda olan ve kapitalist yolu tutanların” kitle hareketini bastırmaya çalışacağı uyarısını açıkça yapıyordu. Üçüncü madde ise onların görevden uzaklaştırılmasının Kültür Devrimi’ni ilerletmenin önkoşulu olduğunda ısrar ediyordu. 16 Mayıs Genelgesi de “partideki burjuva temsilcileri” eleştirmişti, ama asıl kaygısı burjuva aydınları kollayan yöneticilerdi. On Altı Madde ise şüphe alanını genişletti ve ideolojik bakımdan güvenilmez sayılan geniş bir parti yöneticileri yelpazesini işin içine kattı.
Üçüncüsü, On Altı Madde yöntemde ve stratejide temel bir yeniden yönelim getirdi. “Daha önce tanınmayan devrimci gençlerin” ortaya çıkışını kutluyor, onların dazıbaoları ve açık tartışmaları “görüşlerin özgürce ve açıkça ifade edilmesinin, cesur ve sert eleştirinin” araçları olarak kullanmasını onaylıyordu. Ayrıca parti önderlerini “kitlelere güvenmeye, kitlelere dayanmaya ve onların yenilikçi ruhuna saygı göstermeye” çağırıyor, Kültür Devrimi’ni aşağıdan gelen, kitlelerin sürüklediği bir süreç olarak çerçeveliyordu. On Altı Madde, yukarıdan aşağıya girişimlerin ötesine geçip tabandaki siyasal öznelliğe onay vererek kitle seferberliğine meşruiyet kazandırdı ve parti otoritesine doğrudan meydan okumaya yetki verdi.
Bu vizyonun özellikle cüretkâr bir öğesi, 1871 Paris Komünü’nden esinleniyor, onun kolektif öz örgütlenme ve eylem yoluyla doğrudan halk katılımı modelini çağırıyordu. On Altı Madde buna uygun olarak halk seçimleri, açık eleştiri ve yöneticilerin geri çağrılması yoluyla yeni iktidar biçimlerinin yaratılması çağrısında bulunuyordu. Bu hamle açık bir ideolojik ayrılışı işaret ediyor, Kültür Devrimi’ni bir “büyük devrim” (大革命) fikriyle ilişkilendiriyordu. Mao’nun sonradan ısrar edeceği gibi böyle bir devrim, “toplumumuzun ve partimizin karanlık yönlerini teşhir etmek için kitleleri açıkça, kapsamlı biçimde ve aşağıdan yukarıya seferber etmeyi” gerektiriyordu.39 On Altı Madde, kendine özgü Maocu “büyük demokrasi” (大民主) idealinde somutlaşan, parti-devlet bürokrasisine itiraz eden kitle hareketlerini meşrulaştırarak kısa süre sonra hareketin belirleyici özelliği haline gelecek olanı kurala bağladı: kökleşmiş parti otoritesine karşı aşağıdan başkaldırı. Belgenin hazırlanmasına katılan kilit MKDG üyelerinden Wang Li’nin sonradan değerlendirdiği gibi, hareket fiilen “Komünist Parti’nin kendisine karşı bir devrime” (革命革到自己头上) dönüşmüştü (Wang, 2008: 421).
On Altı Madde’nin 8 Ağustos’ta kabul edilmesinin ardından Lin Biao’nun 13 Ağustos’ta bir merkezi toplantıda yaptığı konuşma, hareketin yeni yönelimini çarpıcı bir açıksözlülükle ortaya koydu. Hareket artık ideolojik ve kültürel sektörlerle sınırlı bir kampanya olarak görülmüyor, iktidardaki Komünist Parti’nin kendisinin kapsamlı bir tasfiyesi ve yeniden örgütlenmesi olarak sunuluyordu. Lin bu yeniden yönelimi “Üç Kapsamlılık” (三个全面) ve “Üç Görevden Alma” (三个罢官) kavramlarıyla özetledi. Birincisi kadro değerlendirmesine sistemli bir yaklaşım öngörüyordu: “kapsamlı inceleme, kapsamlı sıralama ve kapsamlı yeniden düzenleme” (全面考察, 全面排队, 全面调整). İkincisi ise Mao Zedong Düşüncesine sahip çıkmayan, siyasal ve ideolojik çalışmayı engelleyen ya da yetersiz devrimci şevk gösteren yöneticilerin görevden alınmasını şart koşuyordu. Lin bu ilkeleri kısa bir formülde topladı: “Kültür Devrimi’nde bazı yöneticileri görevden almalı, bazılarını terfi ettirmeli, bazılarını da yerinde tutmalıyız.” Partinin bu kapsamlı yeniden yapılandırılmasının Mao’nun onayını taşıdığını da belirtti (Revolutionary Committee of Central China Normal University, 1968: 321). Bunu 3 Aralık 1966’daki bir Politbüro toplantısında yineledi ve Kültür Devrimi’ni bütün partiye ve kadrolarına uygulanan bir “kapsamlı eleştiri, inceleme ve eğitim” (大批判, 大审查, 大教育) süreci olarak tanımladı. Ona göre hareket özünde, parti önderliğini Mao’nun devrimci çizgisine göre yeniden biçimlendirmeyi amaçlayan sistemli bir ideolojik ve örgütsel arınma kampanyasıydı (Revolutionary Committee of Central China Normal University, 1968: 342).
Yakından bağlantılı bir yeniden yorumu, Politbüro’da yeni dördüncü sıraya yükselen Tao Zhu sundu. 23 Ağustos 1966’daki bir konuşmasında Tao, Kültür Devrimi’ni kıdemli parti kadrolarına yönelik bir sınav olarak çerçeveledi. “Kıdemli devrimciler geçmişte devrime katkıda bulundular” diye kabul etti, “ama yeni sınav sosyalizmin sınavını geçmek. Kültür Devrimi kritik bir sınav ve bazıları onu geçemeyebilir.” Kampanyanın radikal hoşgörüsünü vurguladı: “Artık her şeyi ve herkesi teşhir etmek serbest, istisnasız. Herkes teşhir etmek için elinden geleni yapmalı… Başkan Mao’dan da partinin önderliğinden de kuşku duyamayız. Bunun ötesinde, bütün sektörler, taban parti önderleri ya da bakanlıkların parti önderlikleri kuşku konusu olabilir” (Editorial Office of Guizhou Workers, Guizhou Provincial Workers’ Revolutionary Rebel Command Headquarters, 1967: 165-66). Ne var ki Tao’nun partinin en üst önderliğini dokunulmaz tutarak halk radikalizminin kapsamını sınırlama girişimi tutunamadı. O konuşurken bile parti bürokrasisi ve yöneticileri giderek yoğunlaşan bir kitle saldırısı altındaydı ve hareket onun çizmeye çalıştığı sınırları hızla aşıyordu.
Bu dönemde Mao’nun Kültür Devrimi kavrayışı da değişmiş görünüyor. Aktarıldığına göre Ağustos ve Eylül 1966’da hareketi revizyonizmi önlemeye ve onunla mücadele etmeye yönelik “büyük ölçekli bir tatbikat” olarak tanımlamıştı. Bu siyasal bir sınav ateşiydi: “Bütün kadrolar ateşten geçirilmeli” ve gerçek siyasal renklerini ortaya koyacak “bir gösteri yapmaya” (表演一番) zorlanmalıydı (Wang, 1993: 33). Bu dil, onun kampanyaya ilişkin daha önceki, daha sınırlı kavrayışından açıkça ayrılıyordu. Ağustos başında On Altı Madde’nin ilan edilmesinin ardından hareketin “kültür devrimi” üzerindeki asıl vurgusu giderek zayıfladı, parti-devlet otoritesine karşı siyasal seferberlik giderek öne çıktı. Bu yeniden yönelim 15 Eylül’de, Mao’nun Lin Biao’nun bir Kızıl Muhafız mitingi için hazırladığı konuşmayı düzeltirken hareketin amacını yeniden tanımlayan kilit bir pasaj eklemesiyle berraklaştı: “Büyük Proleter Kültür Devrimi’nin çözmeye çalıştığı temel çelişki, proletarya ile burjuvazi, sosyalizm ile kapitalizm arasındaki çelişkidir. Bu hareketin odağı, partide iktidarda olan ve kapitalist yolu tutanlarla mücadeledir” (Documentation Research Office, 1998a: 135). Dikkat çekici biçimde bu düzeltme, yalnızca birkaç ay önce 16 Mayıs Genelgesi’nde ve öteki resmi açıklamalarda merkezi yer tutan devrimci kültürel mücadele vurgusunu bir kenara bırakıyordu. Kültür Devrimi böylece açıkça siyasal terimlerle yeniden çerçevelendi ve odağı tartışmasız biçimde partinin kendi içindeki iddia edilen düşmanları saptamaya, sınamaya ve tasfiye etmeye yöneldi.
Bu değişen siyasal anlatı, 26 Aralık 1966’da Jiang Qing, Chen Boda, Zhang Chunqiao, Wang Li ve Yao Wenyuan’ın katıldığı doğum günü yemeğinde netlik kazandı. Mao o akşam hareketin hedeflerine ilişkin şu açık teşhisi koydu: “Sorun partinin içinde. Kaleler en kolay içeriden düşer… Kültür Devrimi, parti içindeki burjuva ve küçük burjuva unsurlara karşı topyekûn bir saldırıdır.” Yemek, Mao’nun hareketin artan ivmesini ve genişleyen kapsamını damıtan son kadehiyle sona erdi: “Ülke çapında topyekûn sınıf mücadelesine!” (Wang, 2008: 202-23).
Mao’nun Kültür Devrimi’ni yeniden tanımlaması kısa sürede resmi bir kamusal çizgiye dönüştürüldü. Hongqi ile Renmin Ribao‘nun ortak yeni yıl başyazısı, Mao’nun son talimatını aynı açıklıkla dile getirdi: “1967 ülke çapında topyekûn sınıf mücadelesi yılı olacak.” Okulların, kültür kurumlarının ve devlet dairelerinin ötesine geçen başyazı, Kültür Devrimi’nin fabrikalara ve köylere yayılması çağrısında bulunuyor, hareketin alanında önemli bir genişlemeye işaret ediyordu. Başyazıya göre nihai hedef, “Mao Zedong Düşüncesinin bütün cephelere hâkim olmasını” sağlamaktı (Renmin Ribao, 1 Ocak 1967). Lin Biao bu seyri sonradan “özünde büyük bir siyasal devrim, ama bir kültür devrimi aracılığıyla gerçekleştirildi” diye niteleyecekti.40 Bu formül, kampanyanın erken evresine damgasını vuran kültürel ve ideolojik girişimlerden ne kadar uzaklaştığını yakalıyordu.
Sonuç Yerine: Whig Tarihçiliğinin Ötesinde
1966’nın ilkbahar sonu ile sonbahar başı arasında Kültür Devrimi, kapsamları ve sınırları pratikte istikrarsız kalan, yalnızca kısmen dile getirilmiş farklı siyasal arenalardan geçti. Başlangıçta “burjuva aydınlara”, “gerici otoritelere” ve çeşitli kültürel “ifritlere ve cinlere” yönelik bir saldırı olarak biçimlenen şey, birkaç ay içinde Komünist Parti’nin içindeki sözde düşmanlara yönelik bir “büyük siyasal devrim” olarak yeniden kuruldu. Ne var ki bu büyük sonuçlar doğuran kesintiye damgasını vuran kopuşlar ve yeniden tanımlamalar, mevcut literatürde şaşırtıcı ölçüde az ve dağınık bir ilgi gördü.
Bu makale, hem Kültür Devrimi’nin kökenlerini hem de ilk dinamiklerini yeniden değerlendirmeye yardım eden, birbiriyle yakından bağlantılı iki tez ileri sürüyor. Birincisi, Mao’nun Kültür Devrimi’ni başlatma kararı en iyi, önceden tasarlanmış kitlesel bir siyasal tasfiyenin açılış hamlesi olarak değil, uzun süredir gelişen devrimci bir kültür projesinin doruğu olarak anlaşılabilir. Büyük İleri Atılım’ın ardından Mao, edebiyattaki, sanattaki ve eğitimdeki gelişmelerden giderek daha fazla hoşnutsuzluk duymaya başladı ve bunları ideolojik sulanmanın ve bürokratik geri çekilmenin belirtileri olarak yorumladı. 1966’da başlatılan militan kültürel saldırı, Mao’nun ideolojik mücadeleyi yeniden öne çıkarma ve kültürel otoriteyi yeniden biçimlendirme çabasını yansıtıyordu, ama henüz parti iktidarına genel bir saldırıyı serbest bırakma çabasını değil. Bu ışıkta bakıldığında erken dönem Kültür Devrimi, kendi mantığı olan, kültürel dinamiklerle ilerleyen bir girişim olarak biçimlenir. Taktik manevraya indirgenemez ve sonradan yol açtığı sonuçlar üzerinden geriye dönük olarak okunamaz.
İkincisi, 16 Mayıs Genelgesi’nde berraklaşan militan kültür hareketi, ardından gelen kitlesel siyasal isyandan niteliği ve kapsamı bakımından keskin biçimde farklıydı. Bu iki yapılanma arasındaki kopuş, kültürden siyasete bir geçişi değil, siyasal eylemin yapısında ve yetkilendirilmesinde bir dönüşümü işaret ediyordu. İlk seferberlik büyük ölçüde bürokratik olarak yönetiliyor ve kültürel militanlıkla sürükleniyordu. On Altı Madde’yle kurala bağlanan sonraki bölüm ise hareket parti otoritesine doğrudan meydan okumalara doğru genişledikçe belirgin bir kaymayı işaret ediyordu. Roderick MacFarquhar’ın dramaturjik dağarcığı burada işe yarayabilir: Kültür Devrimi’nin gelişimi analitik olarak ayrı iki “perde” olarak anlaşılabilir. Birincisini, yani kültürel tasfiyeyi Mao’nun yönettiği tartışmasızdır. Ama siyasal tırmanmanın damgasını vurduğu ikincisi onun ilk amaçlarının basit bir uzantısı değildi. Siyasal manevraların, yorumsal tırmanmanın ve hiçbir tek aktörün denetleyemeyeceği istenmeyen sonuçların etkileşimiyle biçimlendi. Bu da hareketin ilk seyrine ilişkin niyetselci ve teleolojik açıklamaların sınırlarını gösteriyor.
Birlikte ele alındığında bu dinamikler, Mao’nun Kültür Devrimi’ni özenle önceden tasarlanmış bir siyasal planın uygulaması olarak başlattığı yolundaki yaygın varsayımı da sorgulatıyor. Bu tezin tarihyazımındaki egemenliği büyük ölçüde Mao’nun niyetlerine ilişkin geriye dönük tahminlere dayanıyor. Bu açıklama tarzının kanıt temelleri, hareketin ilk seyrine uygulandığında sınırlı kalıyor.
Bu makale, Kültür Devrimi’nin 1966 başı ile sonu arasındaki biçimlenme evresinde birbirinden ayrı ve kesintili bölümler halinde geliştiğini savunarak yerleşik tarih anlatılarını yeniden düşünmeye çalışıyor. Erken dönemdeki “kültür devrimini” sonraki “siyasal devrimden” gerçekten bir kopuş ayırıyorsa, bu kopuş neden hem çağdaş gözlemcilerin hem de bu dönemi inceleyen sonraki araştırmacıların dikkatinden kaçtı? Bu tarihyazımsal kör noktanın sürmesi, bu kritik kesintiyi gölgeleyen kökleşmiş yorum çerçevelerinin ve yöntemsel sınırlılıkların incelenmesini gerektiriyor. Bu inceleme, Kültür Devrimi’ndeki sonraki gelişmelerin onun ilk evresine ilişkin kavrayışları ne ölçüde biçimlendirdiğiyle de hesaplaşmak zorunda.
Bu gözden kaçırmanın büyük ölçüde hareketin kendi gelişim seyrinden kaynaklanabileceğini düşünüyorum. Egemen anlatılar çözümlemelerini Ağustos 1966 sonrasındaki dramatik gelişmelere bağlama eğilimindedir: On Altı Madde’nin yayımlanması, Kızıl Muhafız hareketinin yükselişi, Mao’nun “karargâhı topa tutun” çağrısı, Liu Shaoqi’nin düşüşü ve kitle isyanlarının patlak vermesi. Hareketin genişleyip yoğunlaştığını gösteren bu anlar, daha önceki olayların nasıl anlaşıldığını belirler hale geldi. Sonuç olarak Hai Rui meselesi gibi bölümler çoğu zaman “büyük siyasal devrimin” salt bir girişi olarak geçiştirilir. Aynı zamanda erken evrenin kültürel mücadeleleri, Mao’nun siyasal stratejisinin dikte ettiği hesaplı manevralara indirgenir. Bu geriye dönük çerçeveleme erken dönem Kültür Devrimi’ni gölgeler ve “kültür devrimini” yapısal olarak görünmez kılar. Benzer bir örüntü bu dönemin kurucu metinlerinin ele alınışında da görülür. Kültürel bir karşı taarruzun başlangıcını işaret eden 16 Mayıs Genelgesi, sonraki On Altı Madde’nin yorum çerçevesine katılmış ve böylece kendine özgü metinsel mantığı ve siyasal işlevi silikleşmiştir. Bu tür birbirine katmalar, Herbert Butterfield’ın ünlü eleştirisinin hedefi olan Whig tarih yorumunun tipik örnekleridir: önceki olayları esas olarak varsayılan sonuçlarının merceğinden okuyan anakronik bir akıl yürütme tarzı (Butterfield, 1965). Çin’in Kültür Devrimi örneğinde bu çerçeveleme, hareketin ilk gelişmelerini sonraki radikalleşmenin salt öncüllerine indirger. Bu makale erken bölümlere sonradan görmenin çarpıtan merceğinden bakmak yerine onları özgün bağlamlarına geri götürüyor ve Kültür Devrimi’nin gelişen dinamiklerini biçimlendiren kopuşları ve olumsallıkları öne çıkarıyor.
Bu noktada her biri daha fazla araştırmayı hak eden birkaç kritik soru doğuyor. Bu makalenin ileri sürdüğü gibi Kültür Devrimi’ne 1966’nın ilk ve ikinci yarıları arasında önemli bir kesinti damgasını vurduysa, bu ayrı bölümler arasındaki ilişkiyi nasıl anlamalıyız? Hareketin kültürel ve ideolojik girişimlere yönelik ilk odağı, hangi koşullarda ve hangi mekanizmalarla yerini kitle seferberliğinin, “büyük demokrasi” bayrağı altında başkaldırının ve parti-devlet kurumlarına doğrudan meydan okumaların belirlediği bir “büyük siyasal devrime” bıraktı? Bu kaymalar Mao’nun değişen niyetlerinin, yargılarının ve stratejilerinin de yeniden değerlendirilmesini gerektiriyor. Hareket geliştikçe Mao’nun yaklaşımı nasıl değişti ve kültürel ve ideolojik tasfiyelerden topyekûn siyasal başkaldırıya geçişin yönlendirilmesindeki rolü nasıl anlaşılmalı?
Mao’nun değişen niyetlerinin ötesinde, kültür ve ideoloji sektörlerine karşı militan bir kampanya olarak başlayan şeyin her şeyi kuşatan bir siyasal altüst oluşa tırmanmasını, Ağustos 1966 parti plenumunun hem öncesinde hem sonrasında gelişen oynak bir gelişmeler bileşimi sürükledi. Mao’nun rolü yadsınamaz olsa da militan kültür hareketinin bir “büyük siyasal devrime” genişlemesi ne önceden tasarlanmıştı ne de tek bir aktör tarafından dikte edildi. Sistemin farklı düzeylerinde hareket eden siyasal aktörler arasındaki etkileşimlerle biçimlendi ve birden çok, kısmen kesişen yol boyunca ilerledi.
Beliren bu oynaklığın kritik kaynaklarından biri, erken kültürel girişimin Sosyalist Eğitim Hareketi’nden devralınan kurumsal miras ve siyasal dinamiklerle kesişme biçimlerinde yatıyordu. 1966 yaz başında Sosyalist Eğitim Hareketi’nin çalışma ekibi aygıtı, militan “kültür devrimini” uygulamak üzere okullarda ve üniversitelerde yeniden konuşlandırıldığında, Mao’nun teşvik ettiği dizginsiz ideolojik mücadeleyle pek bağdaşmayan denetim rutinlerini ve disiplin pratiklerini de beraberinde taşıdı. Sonuç, partinin bürokratik otoritesine hem meydan okuyan hem de onu aşındıran yaygın taban çatışmaları oldu (Walder, 2009: 28-87). Aynı zamanda Sosyalist Eğitim Hareketi’nden devralınan “kapitalist yolcular” dağarcığı, inceleme sözde burjuva kültür figürlerinden parti yöneticilerinin kendilerine döndükçe yeni bir siyasal bağlamda yeniden harekete geçirildi.
Bu gerilimler biriktikçe ve harekete geçtikçe, militan bir kültür hareketinden parti-devlete yönelik topyekûn bir isyan saldırısına geçiş, paralel ilerleyen birkaç sürecin birbirine dolanmasıyla ortaya çıktı. Kültürel saldırı giderek genişleyen bir ideolojik ve kurumsal belirsizlikler yelpazesiyle etkileşime girdi ve hareketi ilk kültürel sınırlarının ötesine itti. Aynı zamanda pedagoji, disiplin ve kampüs yönetimi konusundaki uzun süreli gerilimlerle biçimlenmiş, yerel kökleri olan öğrenci şikâyetleri siyasal terimlerle yeniden dile getirildi ve ilk kapsamlarını aşan isyan biçimlerine yol açtı. Çeşitli kademelerdeki parti önderleri, Mao’nun ilk kültürel girişimini açıkça siyasal terimlerle yeniden çerçeveleyerek bu kaymayı daha da hızlandırdı. Böylece hareketin hedefleri genişledi ve riskleri kayda değer ölçüde arttı.41 Mao’nun bu gelişmelere tepkileri büyük ölçüde tepkisel ve doğaçlamaydı. Tutarlı, evreli bir diziyi yönetmekten çok, kendi söyleminin serbest bırakılmasına yardım ettiği olayları nasıl yorumlayacağı ve bunlardan nasıl yararlanacağıyla boğuşuyordu. “Büyük siyasal devrime” dönüş, böylece kültürel militanlığın, öğrenci eylemciliğinin, parti önderleri arasında değişen yorumların ve Mao’nun kendi tepkisel müdahalelerinin, hiçbir tek siyasal aktörün tümüyle öngöremediği ya da denetleyemediği biçimlerde birbirine örülmesinin konjonktürel sonucuydu.
Liu Shaoqi’nin Ağustos 1966 başındaki dramatik düşüşü, giderek istikrarsızlaşan bu yapılanmanın içinde, bir “kültür devrimi” olarak başlayan şeyin süregiden radikalleşmesinin hem olumsal bir sonucu hem de bir katalizörü olarak ortaya çıktı. Liu’nun öğrenci eylemciliğini yönlendirmek ve kampüslerdeki huzursuzluğu sınırlamak için çalışma ekipleri göndermesi, Mao’yla var olan gerilimlerini ağırlaştırdı. On Birinci Plenum’a gelindiğinde partinin sağlam direklerinden biri olmaktan bir “burjuva çizginin” vücut bulmuş haline indirgenmişti. Bu kez Liu’nun düşüşü hem bir simge hem de bir tetik haline geldi ve Kültür Devrimi’nin kapsamını ve hedeflerini birdenbire yeniden tanımlayan isyan enerjilerini serbest bıraktı. Peng Zhen’in ve Pekin belediye yönetiminin tasfiyesinden yalnızca birkaç ay sonra, devlet başkanı ve Mao’nun belirlenmiş halefi Liu kamuoyu önünde mahkûm edildi. Bu, hiçbir yöneticinin kuşkunun üstünde olmadığının işaretiydi. Arketip “kapitalist yolcu” rolüne yerleştirilen Liu, bir mahkûm etme ve tasfiye dalgasının örnek gönderme noktası oldu. Bu anlamda Liu’nun düşüşü güçlü bir gösteri etkisi ve hızlandırıcı işlevi gördü, hareketin erimini büyüttü ve zaten süren tırmanmanın ivmesini artırdı (Wu, 2026).
Bu dinamikler birbirine eklendikçe “kültürel” ve “siyasal” devrimler arasındaki sınırlar tanınmaz biçimde bulanıklaştı. Fransız Devrimi tarihçilerinin uzun zamandır kabul ettiği gibi, bir devrimin nasıl doğduğunu açıklamak ile neye dönüştüğünü anlatmak analitik olarak birbirinden farklıdır.42 Bu anlamda Kültür Devrimi’nin kökenleri ayrı bir hikâyedir ve bu hikâye, çoğu zaman, hareketin sonradan dönüştüğü şeyin suretinde yeniden yazılmıştır. İkisini birbirine katmak, olumsallığı kaçınılmazlığa, kopuşu tasarıma indirgemektir. Mao ve yakın çevresi kısa süre sonra bu yeniden çerçevelemeyi onaylayacak ve geriye dönük olarak bir “büyük siyasal devrim” olarak sahipleneceklerdi. Sonuç sınır tanımayan bir tırmanma süreciydi. 1966 sonuna gelindiğinde sanatı ve akademiyi burjuva etkiden arındırma kampanyası olarak başlayan şey, parti-devlet aygıtını bütünüyle saran geniş kapsamlı ve öngörülemez bir siyasal altüst oluşa dönüşmüştü. Ekim 1966 sonundaki bir merkezi parti toplantısında Mao, kitle radikalizminin ölçeğinin kendisini şaşırttığını kabul etti ve öğrencilerin yaygın karışıklıklara yol açtığını belirtti. Yine de kaygılanmıyordu, rahat bir tavırla “Öyle olsun!” (来了就来了) dedi.43 Kendinden emin, neredeyse bırakınız yapsınlar türünden bu tavır, belirsizliğe, hatta “kaosa” karşı olağanüstü bir hoşgörüyü yansıtıyordu. Bu hoşgörü, “gök kubbenin altındaki büyük düzensizliğin” sonunda denetim altına alınabileceği inancına dayanıyordu. Ne var ki sonraki olayların göstereceği gibi, toplumsal ve siyasal çelişkiler yoğunlaşmış bir patlamayla dışa vurduğunda ortaya çıkan denetim kaybı Mao’nun beklentilerini bile aşabiliyordu (Wu, 2014).
Bu dinamikler ışığında bu makale, Kültür Devrimi’nin kökenlerine ve ilk seyrine ilişkin kavrayışı, belirlenimci ya da teleolojik bir kapanış dayatmadan derinleştirmeyi amaçlıyor. Kapsamlı bir açıklama sunmaktan çok, erken dönem hareket ancak kendi koşulları içinde incelendiğinde görünür hale gelen yorumsal açıklıkları öne çıkarıyor. Özünde “kültür devriminin” analitik olarak ayrı bir kategori olarak ele alınmasını savunuyor. Bu kategori, yerleşik anlatıların izin verdiğinden daha verimli bir tarihyazımsal bakış noktası sunuyor. Kopuşu ve belirsizliği düzleştiren çerçeveleri sorgulayan makale, araştırmacıları erken dönem Kültür Devrimi’nin dağınık bölümlerine, anlamları ve siyasal önemleri henüz biçimlenme halinde olan, sonraki anlatıların çoğu zaman dayattığı tutarlılık ya da kaçınılmazlık olmaksızın gelişen, tarihsel olarak konumlanmış süreçler olarak yaklaşmaya davet ediyor.
Kaynakça
- ANDREAS, JOEL (2009) Rise of the Red Engineers: The Cultural Revolution and the Origins of China’s New Class. Stanford, CA: Stanford Univ. Press.
- BAUM, RICHARD (1975) Prelude to Revolution: Mao, the Party, and the Peasant Question, 1962–66. New York: Columbia Univ. Press.
- BO YIBO 薄一波 (1993) 若干重大决策与事件的回顾下册 (A review of major decisions and events, vol. 2). Beijing: 中共党史出版社.
- BRANDENBERGER, DAVID (2012) Propaganda State in Crisis: Soviet Ideology, Indoctrination, and Terror under Stalin, 1927–1941. New Haven, CT: Yale Univ. Press.
- BU WEIHUA 卜伟华 (2008) 砸烂旧世界: 文化大革命的动乱与浩劫 (Smashing the old world: upheaval and devastation in the Cultural Revolution). Hong Kong: 中文大学出版社.
- BUTTERFIELD, HERBERT (1965) The Whig Interpretation of History. New York: Norton.
- Central Intelligence Agency (1965) Political Problems and Prospects in Communist China. National Intelligence Estimate no. 13-7-65. August 5. https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0001086036.pdf.
- CHARTIER, ROGER (1991) The Cultural Origins of the French Revolution. Durham, NC: Duke Univ. Press.
- CHEEK, TIMOTHY (2016) The Intellectual in Modern Chinese History. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
- CHOW, TSE-TUNG (1960) The May Fourth Movement: Intellectual Revolution in Modern China. Cambridge, MA: Harvard Univ. Press.
- CLARK, PAUL (2008) The Chinese Cultural Revolution: A History. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
- DAI ANLIN 戴安林 (2005) 湖南四清运动 (The Socialist Education Movement in Hunan). Beijing: 研究出版社.
- DAI ZHIXIAN 戴知贤 (1994) 山雨欲来风满楼——60年代前期的“大批判” (Before the storm breaks: “great criticism” campaigns of the early 1960s). Zhengzhou: 河南人民出版社.
- DIKÖTTER, FRANK (2016) The Cultural Revolution: A People’s History, 1962–1976. New York: Bloomsbury.
- DITTMER, LOWELL (1974) Liu Shao-Ch’i and the Chinese Cultural Revolution: The Politics of Mass Criticism. Berkeley: Univ. of California Press.
- DITTMER, LOWELL (1987) China’s Continuous Revolution: The Post-Liberation Epoch, 1949–1981. Berkeley: Univ. of California Press.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party 中共中央文献研究室 [ed.] (1996a) 建国以来毛泽东文稿, 第10卷 (Manuscripts of Mao Zedong since the founding of the People’s Republic of China, vol. 10). Beijing: 中央文献出版社.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party [ed.] (1996b) 建国以来毛泽东文编, 第11卷 (Manuscripts of Mao Zedong since the founding of the People’s Republic of China, vol. 11). Beijing: 中央文献出版社.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party (1996c) 刘少奇年谱 (Annals of Liu Shaoqi). 2 vols. Beijing: 中央文献出版社.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party (1997) 周恩来年谱1949–1976 (Annals of Zhou Enlai, 1949–1976). 3 vols. Beijing: 中央文献出版社.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party [ed.] (1998a) 建国以来毛泽东文稿, 第12卷 (Manuscripts of Mao Zedong since the founding of the People’s Republic of China, vol. 12). Beijing: 中央文献出版社.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party [ed.] (1998b) 建国以来重要文献选编, 第19册 (Selected important documents since the founding of the People’s Republic of China, vol. 19). Beijing: 中央文献出版社.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party (2003) 毛泽东传1949–1976 (Biography of Mao Zedong, 1949–1976). 2 vols. Beijing: 中央文献出版社.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party (2009) 邓小平年谱 1904–1974 (Annals of Deng Xiaoping, 1904–1974). 3 vols. Beijing: 中央文献出版社.
- Documentation Research Office of the Central Committee of the Chinese Communist Party (2013) 毛泽东年谱1949–1976 (Annals of Mao Zedong, 1949–1976). 6 vols. Beijing: 中央文献出版社.
- Editorial Group of the Biography of Peng Zhen 《彭真传》编辑组 (2012) 彭真年谱 (Annals of Peng Zhen). 4 vols. Beijing: 中央文献出版社.
- Editorial Office of Guizhou Workers, Guizhou Provincial Workers’ Revolutionary Rebel Command Headquarters 贵州省工人革命造反指挥部《贵州工人》编辑室 (1967) 陶铸反革命修正主义言论汇编 (A compilation of Tao Zhu’s counterrevolutionary revisionist statements). Publisher unknown.
- FITZPATRICK SHEILA [ed.] (1978) Cultural Revolution in Russia, 1928–1931. Bloomington: Indiana Univ. Press.
- GOLDMAN, MERLE (1966) “The fall of Chou Yang.” China Q. 27: 132–48.
- GOLDMAN, MERLE (1969) “The unique ‘blooming and contending’ of 1961–62.” China Q. 37: 54–83.
- GOLDMAN, MERLE (1973) “The Chinese Communist Party’s ‘Cultural Revolution’ of 1962–64.” Pp. 219–54 in Chalmers Johnson (ed.), Ideology and Politics in Contemporary China. Seattle: Univ. of Washington Press.
- GONG YUZHI 龚育之 (2008) 龚育之回忆: “阎王殿”旧事 (Memoirs of Gong Yuzhi: old stories from the “Hall of the King of Hell”). Nanchang: 江西人民出版社.
- HARDING, HARRY (1981) Organizing China: The Problem of Bureaucracy, 1949–1976. Stanford, CA: Stanford Univ. Press.
- Hongqi 红旗. Beijing, 1958–1988.
- International Department of the Chinese Communist Party 中共中央对外联络部 [ed.] (1977) 毛主席同外宾谈话记录汇编, 第11册 (A compilation of records of Chairman Mao’s talks with foreign guests, vol. 11). Beijing: Internal publication.
- JIANG QING 江青 (1967) 江青文选 (Selected works of Jiang Qing). Hubei: 新湖大革命委员会政宣部.
- JUDD, ELLEN R. (1985) “Prelude to the ‘Yan’an Talks’: problems in transforming a literary intelligentsia.” Modern China 11, 3: 377–408.
- KENEZ, PETER (1985) The Birth of the Propaganda State: Soviet Methods of Mass Mobilization, 1917–1929. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
- KINDLER, BENJAMIN (2025) Writing to the Rhythm of Labor: Cultural Politics of the Chinese Revolution, 1942–1976. New York: Columbia Univ. Press.
- KRAUS, RICHARD (1981) Class Conflict in Chinese Socialism. New York: Columbia Univ. Press.
- LEE, HONG YUNG (1978) The Politics of the Chinese Cultural Revolution: A Case Study. Berkeley: Univ. of California Press.
- LI XUN 李逊 (2015) 革命造反年代: 上海文革运动史稿, 第一册 (Age of revolutionary rebellion: a history of the Cultural Revolution in Shanghai, vol. 1). Hong Kong: 牛津大学出版社.
- LIAO HANSHENG 廖汉生 (2003) 廖汉生回忆录续 (Memoirs of Liao Hansheng, cont.). Beijing: 解放军出版社.
- LIN YU-SHENG (1978) The Crisis of Chinese Consciousness: Radical Antitraditionalism in the May Fourth Era. Madison: Univ. of Wisconsin Press.
- LIU ZHIJIAN 刘志坚 (1996) 风雨征程: 刘志坚回忆录 (A journey through wind and rain: memoirs of Liu Zhijian). Beijing: 国防大学出版社.
- LUO PINGHAN 罗平汉 (2008) 1958–1962年的中国知识界 (China’s intellectual circles, 1958–1962). Beijing: 中共中央党校出版社.
- MACFARQUHAR, RODERICK (1987) The Origins of the Cultural Revolution, Vol. 2: The Great Leap Forward, 1958–1960. New York: Columbia Univ. Press.
- MACFARQUHAR, RODERICK (1997) The Origins of the Cultural Revolution, Vol. 3: The Coming of the Cataclysm, 1961–1966. New York: Columbia Univ. Press.
- MACFARQUHAR, RODERICK and MICHAEL SCHOENHALS (2006) Mao’s Last Revolution. Cambridge, MA: Harvard Univ. Press.
- MALRAUX, ANDRÉ (1968) Anti-Memoirs. New York: Holt, Rinehart and Winston.
- MEISNER, MAURICE (1985) “Iconoclasm and cultural revolution in China and Russia.” Pp. 279–93 in Abbott Gleason, Peter Kenez and Richard Stites (eds.), Bolshevik Culture: Experiment and Order in the Russian Revolution. Bloomington, IN: Indiana Univ. Press.
- MEISNER, MAURICE (1999) Mao’s China and After: A History of the People’s Republic. New York: Free Press.
- MITTLER, BARBARA (2013) A Continuous Revolution: Making Sense of Cultural Revolution Culture. Cambridge, MA: Harvard Univ. Press.
- MU XIN 穆欣 (1997) 劫后长忆: 十年动乱纪事 (Enduring memories after the catastrophe: a chronicle of the Ten Years of Turmoil). Hong Kong: 新天出版社.
- NIE YUANZI 聂元梓 (2005) 聂元梓回忆录, 下册 (Memoirs of Nie Yuanzi, vol. 2). Hong Kong: 时代国际出版有限公司.
- PANSTOV, ALEXANDER and STEVEN LEVINE (2012) Mao: The Real Story. New York: Simon & Schuster.
- Party History Research Office of the Hunan Provincial Committee of the Chinese Communist Party 中共湖南省委党史研究室 (1996) 中国共产党湖南历史 1949–1978 (History of the Chinese Communist Party in Hunan, 1949–1978). Changsha: 湖南人民出版社.
- Party History Research Office of the Zhejiang Provincial Committee of the Chinese Communist Party 浙江省委党史研究室 [ed.] (1993) 毛泽东与浙江 (Mao Zedong and Zhejiang). Beijing: 中共党史出版社.
- People’s Publishing House Reference Materials Office 人民出版社资料室 [ed.] (1967) 中国赫鲁晓夫刘少奇反革命修正主义言论集 1958.6–1967.7 (A collection of the counterrevolutionary revisionist statements of China’s Khrushchev, Liu Shaoqi). Beijing: 人民出版社.
- QIU HUIZUO 邱会作 (2011) 邱会作回忆录, 上册 (Memoirs of Qiu Huizuo, vol. 1). Hong Kong: 新世纪出版社.
- Revolutionary Committee of Central China Normal University 华中师范学院革委会 [ed.] (1968) 林彪文选 (Selected works of Lin Biao). Publisher unknown.
- RUSSO, ALESSANDRO (2020) Cultural Revolution and Revolutionary Culture. Durham, NC: Duke Univ. Press.
- SCHRAM, STUART (1989) The Thought of Mao Tse-Tung. Cambridge: Cambridge Univ. Press.
- SCHURMANN, FRANZ (1968) Ideology and Organization in Communist China. Berkeley, CA: Univ. of California Press.
- SHI YUN 史云 (2012) 张春桥姚文元实传: 自传, 日记, 供词 (A true account of Zhang Chunqiao and Yao Wenyuan: autobiographies, diaries, and testimonies). Hong Kong: 香港三联书店.
- SONG YONGYI 宋永毅 [ed.] (2014) 中国文化大革命文库 (The Chinese Cultural Revolution database). Hong Kong: 中文大学中国研究服务中心.
- THORNTON, PATRICIA (2019) “Cultural Revolution.” Pp. 55–62 in Christian Sorace, Ivan Franceschini, and Nicholas Louber (eds.), Afterlives of Chinese Communism: Political Concepts from Mao to Xi. New York: Verso.
- TSOU, TANG (1986) The Cultural Revolution and Post-Mao Reforms: A Historical Perspective. Chicago, IL: Univ. of Chicago Press.
- U, EDDY (2019) Creating the Intellectual: Chinese Communism and the Rise of a Classification. Berkeley, CA: Univ. of California Press.
- Unknown [ed.] (1968) 毛泽东思想万岁 1961–1968 (Long live Mao Zedong Thought, 1961–1968). Wuhan: Red Guard compilation.
- WALDER, ANDREW (2009) Fractured Rebellion: The Beijing Red Guard Movement. Cambridge, MA: Harvard Univ. Press.
- WANG LI 王力 (1993) 现场历史: 文化大革命纪事 (History on the scene: a chronicle of the Cultural Revolution). Hong Kong: Oxford Univ. Press.
- WANG LI (2008) 王力反思录 (Memoirs of Wang Li). Hong Kong: 北星出版社.
- WANG, ZHENG (2017) Finding Women in the State: A Socialist Feminist Revolution in the People’s Republic of China, 1949–1964. Berkeley, CA: Univ. of California Press.
- WU LENGXI 吴冷西 (1999) 十年论战: 1956–1966中苏关系回忆录 (Ten years of polemics: memoirs of Sino-Soviet relations, 1956–1966). Beijing: 中央文献出版社.
- WU YICHING (2014) The Cultural Revolution at the Margins: Chinese Socialism in Crisis. Cambridge, MA: Harvard Univ. Press.
- WU, YICHING 吴一庆 (2024) “紧跟主席?——1966年5月林彪“政变经”讲话与文化大革命的发动” (Working toward the chairman? Lin Biao’s “Coup d’État” speech and the opening of Mao’s last revolution). 比较中国研究 2: 111–46.
- WU, YICHING (2026) The Unscripted Revolution: The Fall of Liu Shaoqi and the Making of Mao’s Last Revolution. Unpublished book manuscript.
- YOUNG, GRAHAM (1986) “Mao Zedong and the class struggle in socialist society.” Australian J. of Chinese Affairs 16: 41–80.
- ZHAO XIAOPAN 赵晓泮 (2005) “1965年的文化部大改组” (The great reorganization of the Ministry of Culture in 1965). 党史博览 3: 26–27.
- ZHONG YANLIN 钟延麟 (2024) 彭真: 毛泽东的“亲密战友”1941–1966 (Peng Zhen: Mao Zedong’s “close comrade-in-arms,” 1941–1966). Taipei: 联经出版公司.
- ZHU YUEPENG 朱悦鹏 (1994) “陈伯达利用《人民日报》煽风点火见闻录” (Chen Boda’s use of People’s Daily to incite turmoil). 炎黄春秋 7: 13–18.
Notlar
- Bu görüşün erken ve isabetli bir eleştirisi için bkz. Young, 1986.↩︎
- Bu makale “Kültür Devrimi” (文化大革命, 文革) ile “kültür devrimi” (文化革命) arasında analitik bir ayrım yapıyor. Birincisi, geleneksel olarak 1966-1976 arasına tarihlenen ve hem resmi hem akademik anlatılarda ÇHC tarihinin bütünlüklü bir bölümü olarak tanımlanan, tarihsel olarak sınırları belli siyasal hareketi ifade eder. İkincisi daha dar anlamda, hareketin parti otoritesine ve devlet kurumlarına yönelik daha geniş bir siyasal saldırıya dönüşmesinden önce, 1966 ilkbaharında ve yaz başında başlatılan militan kültürel girişimi ifade eder. Metin boyunca büyük ve küçük harf kullanımı bu analitik ayrımı yansıtır. Dönemin belgeleri ya da konuşmacıları resmi kampanya terminolojisiyle aktarıldığında onların ifadeleri korunmuştur. Bu kullanımları tek ve kesintisiz bir süreç içinde birbirine katmak, sonraki siyasal radikalleşmeyi, kapsamı ve anlamı henüz netleşmemiş daha erken bir biçimlenme evresine geriye doğru yansıtma tehlikesi taşır.↩︎
- Sosyalist Eğitim Hareketi için bkz. Baum, 1975; MacFarquhar 1997: 334-48.↩︎
- “农村迷信活动的发展影响生产和社会治安” (Kırsal bölgelerde batıl inanç faaliyetlerinin gelişmesi ve bunun üretime ve kamu düzenine etkisi), 内部参考 (Neibu Cankao, iç bülten), 25 Aralık 1962.↩︎
- “迷信活动遍及邯郸工矿区” (Batıl inanç faaliyetleri Handan Sanayi ve Maden Bölgesi’nin her yanına yayıldı), 内部参考, 19 Temmuz 1963.↩︎
- “上海部分青年中的不良倾向” (Şanghay’daki bazı gençler arasında sağlıksız eğilimler), 内部参考, 22 Mart 1963; “有些地区宗教对青少年的毒害很深” (Bazı bölgelerde dinin gençler üzerinde derin zararlı etkisi var), 内部参考, 8 Mart 1963.↩︎
- “《外国名歌二百首》在津销售情况和问题” (İki Yüz Ünlü Yabancı Şarkı‘nın Tianjin’deki satışları ve yarattığı sorunlar), 内部参考, 19 Mart 1963.↩︎
- “南昌一些单位舞会成风对青年的腐蚀作用很大” (Nanchang’daki bazı iş birimlerinde dans partilerinin yaygınlaşması ve gençler üzerindeki yozlaştırıcı etkisi), 内部参考, 29 Mart 1963.↩︎
- “福建不少地区流传坏书刊” (Fujian’ın birçok bölgesinde dolaşan zararlı yayınlar), 内部参考, 21 Eylül 1963; “宁波经过动员促使私人交出黄色书刊几千册” (Ningbo, seferberlik yoluyla kişilerin birkaç bin müstehcen yayını teslim etmesini sağladı), 宣教动态 (Xuanjiao Dongtai), 2 Eylül 1963.↩︎
- “上海部分青年中的不良倾向” (Şanghay’daki bazı gençler arasında sağlıksız eğilimler), 内部参考, 22 Mart 1963.↩︎
- “春节谈话纪要” (Bahar Bayramı konuşmalarının tutanağı), 13 Şubat 1964; derlemede: Unknown, 1968: 94.↩︎
- “接见阿尔巴尼亚妇女代表团和电影工作者的谈话” (Arnavut kadın heyeti ve sinema emekçileriyle görüşme), 15 Mayıs 1964; derlemede: Unknown, 1968: 113.↩︎
- “中共中央宣传部关于全国文联和各协会整风情况的报告” (Merkez Propaganda Dairesi’nin Tüm Çin Edebiyat ve Sanat Çevreleri Federasyonu ile ona bağlı derneklerdeki düzeltme hareketine ilişkin raporu), 11 Temmuz 1964; derlemede: Documentation Research Office, 1998b: 8-15.↩︎
- “关于文艺问题的讲话” (Edebiyat ve sanat üzerine konuşma), 3 Ocak 1964; derlemede: People’s Publishing House Reference Materials Office, 1967: 339-51.↩︎
- “刘少奇在华东局和上海市负责干部会议上的讲话” (Liu Shaoqi’nin Doğu Çin Bürosu ve Şanghay Belediye Komitesi sorumlu kadroları toplantısında yaptığı konuşma), 21 Temmuz 1964; derlemede: Song, 2014: sayfa numarası yok.↩︎
- “接见古巴诗人, 作家和艺术家联合会文学部主任比达·罗德里格斯夫妇的谈话” (Kübalı şair Berta Rodríguez ve Küba Yazarlar ve Sanatçılar Birliği Edebiyat Bölümü başkanı olan eşiyle görüşme), 26 Kasım 1963; derlemede: Unknown, 1968: 67.↩︎
- “接见非洲和拉丁美洲青年学生代表团时的谈话” (Afrikalı ve Latin Amerikalı genç ve öğrenci heyetleriyle görüşme), 25 Ağustos 1964; derlemede: Unknown, 1968: 168.↩︎
- “接见老挝爱国战线党文工团团长, 副团长和主要成员时的谈话” (Lao Yurtsever Cephe Partisi kültür ve sanat topluluğunun başkanı, başkan yardımcısı ve önde gelen üyeleriyle görüşme), 4 Eylül 1964; derlemede: Unknown, 1968: 177, 179.↩︎
- “湖南将有计划有步骤地整顿中小学教师队伍” (Hunan, ilk ve ortaokul öğretmen kadrosunu planlı ve aşamalı biçimde düzene sokacak), 内部参考, 28 Nisan 1964.↩︎
- “在社会主义教育运动中小学教师队伍改组问题的情况和意见” (Sosyalist Eğitim Hareketi sırasında ilk ve ortaokul öğretmen kadrosunun yeniden düzenlenmesine ilişkin durum ve öneriler), 宣教动态, 22 Aralık 1964.↩︎
- “同参加’亚非文学交流座谈会’的亚非作家的谈话” (“Asya-Afrika Edebiyat Sempozyumu”na katılan Asyalı ve Afrikalı yazarlarla görüşme), 25 Aralık 1964; derlemede: Unknown, 1968: 203.↩︎
- “接见法国事务部长马尔罗时的谈话” (Fransa Kültür İşleri Bakanı André Malraux’yla görüşme); derlemede: Unknown, 1968: 238-39. Malraux’nun bu görüşmeye ilişkin anlatımı için bkz. Malraux, 1968: 378.↩︎
- “毛泽东主席接见阿尔巴尼亚党政代表团谈话记录” (Başkan Mao Zedong’un Arnavut parti ve hükümet heyetiyle görüşmesinin tutanağı), 5 Mayıs 1966; derlemede: International Department of the Chinese Communist Party, 1977: 68-69.↩︎
- Bkz. Editorial Group of the Biography of Peng Zhen, 2012: 4.468-69. Şubat Taslağı’nın hazırlanması ve sunulması süreci için bkz. Gong, 2008: 39-64.↩︎
- “中共中央批转文化革命五人小组关于当前学术讨论的汇报提纲” (Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin, Kültür Devrimi Beşler Grubu’nun güncel akademik tartışmalara ilişkin rapor taslağını onaylayıp iletmesi), 12 Şubat 1966; derlemede: Song, 2014: sayfa numarası yok.↩︎
- “林彪同志委托江青同志召开的部队文艺工作座谈会纪要” (Lin Biao yoldaş adına Jiang Qing yoldaşın düzenlediği ordu edebiyat ve sanat çalışması sempozyumunun özeti), 10 Nisan 1966; derlemede: Song, 2014: sayfa numarası yok.↩︎
- “在中央政治局常委扩大会议上的讲话(摘录)” (Politbüro Daimi Komitesi genişletilmiş toplantısında yapılan konuşmadan alıntılar), Mart 1966; derlemede: Unknown, 1968: 257-58.↩︎
- “在政治局扩大会议上的讲话” (Politbüro Daimi Komitesi genişletilmiş toplantısında yapılan konuşma), 20 Mart 1966; derlemede: Unknown, 1968: 255-57.↩︎
- “与康生等同志谈话纪要” (Kang Sheng yoldaş ve öteki yoldaşlarla yapılan görüşmelerin tutanağı), 28-30 Mart 1966; derlemede: Unknown, 1968: 258.↩︎
- Peng Zhen’in Kültür Devrimi öncesindeki siyasal kariyerine ilişkin titiz bir inceleme için bkz. Zhong, 2024.↩︎
- Liu Shaoqi’nin düşüşünün Mao’nun Kültür Devrimi’ni başlatırken güttüğü asıl amaç olmayabileceğini, hareketin gelişen dinamiklerinin bir ürünü olabileceğini ilk kez Lowell Dittmer ileri sürdü (Dittmer, 1974). Ancak dönemin kısıtlı kaynakları Dittmer’in tezini çekingen bir düzeyde bıraktı ve akademik alanda karşılık bulmasını engelledi. Dikkat çekici biçimde ne MacFarquhar ile Schoenhals’ın Mao’s Last Revolution‘ı ne de MacFarquhar’ın çığır açan üçlemesi The Origins of the Cultural Revolution Dittmer’in fikriyle ilgilendi. Böylece Liu’nun akıbetine ilişkin daha az niyetselci, daha olumsallığa dayalı bir okumaya işaret eden yorum hattı fiilen kapanmış oldu.↩︎
- Liu Shaoqi vakasının daha kapsamlı bir incelemesi için bkz. Wu, 2026.↩︎
- Başyazının hazırlanmasına katılan Jiefangjun Bao gazetecisi Zhu Yuepeng’in (朱悦鹏) anılarına bkz. (Zhu, 1994). Ayrıca bkz. Mu, 1997: 104-105.↩︎
- Mao bu makalede “kültür devrimi” terimini on beş kez kullanmıştır, bu da terimin kavramsal ağırlığını gösterir. Metnin on beş tematik bölümünden beşi doğrudan kültür devrimiyle ilgili meseleleri ele alır. İki yıl sonra Mao, Yan’an Konuşmaları’nda bu kaygılara geri dönmüş ve devrimci kültür inşasını daha ayrıntılı biçimde açıklamıştır.↩︎
- “毛泽东在杭州同胡志明的谈话” (Mao Zedong’un Hangzhou’da Ho Chi Minh’le görüşmesi), 10 Haziran 1966; derlemede: International Department of the Chinese Communist Party, 1977: 114-15, 120.↩︎
- “Memorandum of Conversation, between the Delegation of the People’s Republic of China, Led by Comrade Zhou Enlai, and the Leadership of the Party and Government of the People’s Republic of Albania (Excerpts)” (Zhou Enlai yoldaşın başkanlığındaki Çin Halk Cumhuriyeti heyeti ile Arnavutluk Halk Cumhuriyeti parti ve hükümet önderliği arasındaki görüşmenin tutanağı, alıntılar), Haziran 1966, Wilson Center Digital Archive, https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/117703 (erişim tarihi: 8 Şubat 2026).↩︎
- On Altı Madde’nin tam metni için bkz. “中国共产党中央委员会关于无产阶级文化大革命的决定” (Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin Büyük Proleter Kültür Devrimi Hakkındaki Kararı), 8 Ağustos 1966; derlemede: Song, 2014: sayfa numarası yok.↩︎
- On Altı Madde’nin en az dört maddesi doğrudan “kültür devrimiyle” ilgili meseleleri ele alır. Onuncu madde okullarda burjuva aydınların egemenliğine tümüyle son verilmesini isterken on birinci madde akademik ve sanatsal alanlardaki “burjuva akademik otoriteleri” ve onların gerici görüşlerini hedef alır. On ikinci madde bilim ve teknik personele ilişkin politikaları ana hatlarıyla belirler ve uzmanlık ile ideoloji üzerine daha genel tartışmaları yansıtır. Son olarak on altıncı madde, Mao’nun “Yeni Demokrasi Üzerine” ve “Yan’an Konuşmaları” metinlerini Kültür Devrimi’nin yol gösterici ilkeleri olarak belirler.↩︎
- Mao bu sözü 3 Şubat 1967’de bir Arnavut heyetiyle yaptığı görüşmede söylemiştir. Ayrıca bkz. Documentation Research Office, 2013: 6.45.↩︎
- “中共中央批转林彪同志’八.九’重要讲话” (ÇKP Merkez Komitesi’nin Lin Biao yoldaşın önemli “9 Ağustos” konuşmasını onaylayıp dağıtması), 19 Ekim 1967; derlemede: Song, 2014: sayfa numarası yok.↩︎
- Bu radikalleşme sürecinde Lin Biao’nun ve öteki kıdemli önderlerin yer aldığı erken bir bölümün çözümlemesi için bkz. Wu, 2024: 112-46.↩︎
- Devrimci kopuşu geriye doğru onun entelektüel önkoşullarına yansıtarak okumanın yöntemsel riskleri üzerine bkz. Chartier (1991: özellikle giriş).↩︎
- “在中央工作会议上的讲话” (Merkezi çalışma toplantısında yapılan konuşma), 25 Ekim 1966; derlemede: Unknown, 1968: 275.↩︎
Kaynak: Yiching Wu, “Mao’s Cultural War: The Origins of the Cultural Revolution Revisited”, Modern China, c. 52, sayı 4 (2026), s. 391-443. DOI: 10.1177/00977004261431551. Özgün makale Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası (CC BY 4.0) lisansıyla yayımlanmıştır.