Materyalizm, realizm, natüralizm: Althusser’in felsefesini yeniden düşünmek – David Maruzzella

Kesit halinde gösterilen büyük bir karanlık oda (camera obscura): içinde bir kişi duruyor, dışarıdaki manzaranın görüntüsü deliklerden geçip iç yüzeylere düşüyor. 1646 tarihli gravür
Athanasius Kircher, “taşınabilir” camera obscura, Ars Magna Lucis et Umbrae, 1646. Wikimedia Commons, kamu malı.

Özet: Althusser felsefi materyalizme bağlılığından sık sık söz etmiş, bu konumu Marksizmin kendine özgü felsefi etkilerini adım adım işleme çabasına organik biçimde bağlamıştır. Bu yazı ise Althusser’in materyalizminin realizme ve natüralizme bağlılığı da içermesi gerektiğini savunuyor. Althusser bu terimleri kendisi kullanmaz. Yine de kavramsal düşüncenin zihinden bağımsız bir gerçekliği bilebileceğini savunduğu ölçüde realisttir. Bilişi olumsal ve evrilmiş bir olgu olarak kavrayan tutarlı bir Darwinci olduğu ölçüde de (kendisinden önce Engels ve Lenin gibi) natüralisttir. Althusser’in ampirizme karşı polemiği ancak bu saptamalar temelinde doğru anlaşılabilir, felsefi projesinde neyin söz konusu olduğu da ancak böyle doğru değerlendirilebilir.


Bu yazıda Althusser’in felsefi projesinin temel konumlarından bazılarını ortaya koymayı öneriyorum. Göstermeyi umduğum şey, bu konumların aynı anda materyalist (Althusser’in sık sık kullandığı ve açıkça benimsediği bir terim), realist ve natüralist (bu son ikisi Althusser’in kullanmadığı terimlerdir) sayılması gerektiğidir.1 Bana kalırsa bu terminoloji Althusser’in epistemolojik ve ontolojik bağlanımlarını kavramak için özellikle yararlıdır. Kanımca Althusser’in konumunu en doğru biçimde betimlemekle kalmaz, onu son 50 yılda aldığı pek çok ve birbiriyle hayli çelişen etiketten de ayırır. Timpanaro’ya göre Althusser’in epistemolojik konumu “özünde Platonculaştırıcı”dır.2 Rancière bu temayı La Leçon d’Althusser‘den (1974) başlayarak vurgulamıştır, hatta bu tema Rancière’in neredeyse elli yıldır mücadele ettiği başlıca felsefi hasım işlevi görmüştür denebilir. Benzer bir yorum ve eleştiri çizgisi Perry Anderson’la başladı. Anderson, Althusser’in Spinoza’ya başvurmasının “Marx’ın gerisine düşen teorik bir gerileme” olduğunu ilan etmişti.3 Aynı iddiayı, vurgusu farklı olmakla birlikte, daha yakın zamanda Knox Peden dile getirdi. Peden’e göre “Althusser’in felsefi çabasının özü, fenomenolojiye karşı güçlü bir eleştirel silah işlevi görebilecek Spinozacı bir rasyonalizm geliştirmekti”,4 ama bu çaba sonunda “siyasetin silahsızlandırılması”na varır.5 Bu yorumlar iki yanlış varsayımı ele verir. Rancière örneğinde bir tür sosyolojik hata yapılır: Paradoksal biçimde, Rancière’in durmadan polemiğe girdiği Bourdieu gibilerin izinden gidilerek,6 bilimsel bilginin egemen sınıfın ve onun burjuva eğitim kurumlarının bir aracı olduğu için siyasal özgürleşme projesinin hiçbir işine yaramayacağı varsayılır.7 Rancière’e göre Althusser’in konumu, Marksist bilim/ideoloji jargonuna bürünmüş seçkinci, bilimci bir Platonculuktan başka bir şey değildir.8 Foucault’nunkine çok daha yakın bir konum benimseyen Rancière bunun yerine, entelektüel faaliyetlerle hiçbir işi olmadığı varsayılanların ürettiği, “tabi kılınmış bilgiler” denen bilgilerin gücünü bilimin tiranlığına karşı savunmaya çalışır.9 Böylece insanın özgürleşmesi ile bilimsel bilgi üretimi, birbirini dışlayan ve temelden karşıt iki alan olur. Anderson ve Peden örneğinde ise bir tür semantik hata yapılır: Siyaset dar anlamda10 yorumlanır, somut, özgürleştirici siyasal pratik ve sınıf mücadelesi anlamına gelir. Siyaset böyle tanımlanırsa Althusser’in bilimsel bilgiye ve onun tarihine gösterdiği ilgi pek az önem taşır ya da hiç taşımaz görünür, kuşkusuz anlaşılmaz ve ezoterik durur.11 Althusser’in felsefesine yöneltilen bu eleştiri, onu fazla felsefi olmakla mahkûm etmek demektir! Ne de olsa, yaygın bir yoruma göre Feuerbach Üzerine Tezler‘in 11.’si felsefenin devrimci praksisin elinde ölmesinde ısrar etmişken neden teori yapmalı, üstelik Althusser gibi teori yapmak üzerine teori yapmalı? Başka deyişle, dünyayı sadece değiştirmek gerekirken neden yorumlamalı?12

Peki, en kötü durumda hem egemen sınıfın bir aracının, yani bilimsel bilginin savunucusuysa hem de dünyayı seyretmekle fazlasıyla meşgul olduğundan onu nasıl dönüştüreceğimizi söyleyemiyorsa, Althusser’i neden okumalı? Ne de olsa bu yazı ilk kez “Althusser’i Siyaseten Okumak” başlıklı bir konferansta sunuldu, o konferans da Althusser’i siyasal olanı gözeterek okumaya adanmış, iki haftada bir toplanan bir okuma grubundan doğmuştu. Althusser’in düşüncesinin materyalist, realist ve natüralist boyutlarını yeniden kurmak istediğime göre, burada görevim şunu ele almak: Epistemolojiye ve bilim felsefesine ilişkin böylesine karanlık görünen tartışmalara duyulan ilgi, bir filozof olarak Althusser’in siyasal bağlanımının neden tam merkezindeydi? Nitekim iddiam şu: Althusser son tahlilde bir filozoftur (siyaset teorisyeni, sosyolog ya da tarihçi değil) ve ne bir bilim ne de düpedüz siyasal propaganda yayma organı olan teorik bir söylem olarak felsefenin özgül rolüne karşı gerçekten de hayli duyarlıydı. Başka deyişle şunu savunmak istiyorum: Althusser’in bilimsel bilginin doğasına dair ikna edici bir açıklama sunabilmesini sağlayan şey, sağlam bir felsefi materyalizme, realizme ve natüralizme bağlılığıdır. Onun gözünde bu açıklama, Marx’ın ardından çalışan filozoflar için aslında can alıcı bir siyasal görevdi. Bilim kuşkuculuğunun ve komplo teorilerinin, iklim değişikliği inkârcılığının ve dinî köktenciliğin yükselişinin13 damgasını vurduğu bugünkü konjonktürümüzde, biraz siyasal sezgisi olan filozofların böyle bir projenin önemini anlaması gerekir. Söylediğimi daha polemik bir dille ifade etmek için Quine’ın ünlü bir nüktesini uyarlayacağım. Quine “bilim felsefesi yeterince felsefedir” demişti.14 Althusser için, Marksizmin epistemoloji ve bilim felsefesi alanındaki kendine özgü felsefi sonuçlarını işlemek yeterince siyasaldır.

Demek ki Althusser’e göre felsefede Marksist olmak, tam da Marx’ın teorik başarılarının hakkını vermek, bunlara denk düşen bir epistemoloji ve ontoloji, yani Marksizm için bir felsefe üretmek demektir. Bana göre Althusser’de siyasal devrimlerin nasıl gerçekleştirileceğine dair öğütler ya da küresel antikapitalist ve komünist mücadelelerin güncel durumu üzerine yorumlar bulmayı beklemek, bulamayınca da hayal kırıklığına uğramak, bir matematik ispatında bir parça kişisel gelişim öğüdü ya da motive edici bir slogan bulmayı beklemeye benzer. Teorik akıl yürütmenin ve kavramsallaştırmanın farklı düzlemlerini birbirine karıştırmamaya dikkat etmek gerekir. Dolayısıyla, “kapitalizmi eleştirme”ye çalışan Marksist yapıtlarda alışıldık biçimde rastlanan, kapitalizmin yabancılaştırmasına ya da sömürünün dehşetine dair bildik yakınmalar Althusser’in yapıtlarında yok diye onun Marksist “sicili” silinmiş olmaz. Açıkça söylemek gerekirse Althusser’de böyle bir “kapitalizm eleştirisi” yoktur.15 Bunun yerine, bir filozof olarak yazan Althusser’in hedefi neyin var olduğunu ve onu nasıl bildiğimizi açıklamaktır. Marksist bir entelektüeldir, çünkü bir yandan Marx’ın olgunluk dönemi “bilimsel” metinlerindeki kavramsal ve analitik kavrayışları sorgulamaya ve savunmaya kendini adamıştır, bir yandan da Marx, Engels, Lenin ve başkalarının metinlerinde epistemolojiye, ontolojiye ve metafiziğe ilişkin klasik felsefi sorunları doğru koymanın, kimi durumlarda da çözmenin kendine özgü yollarını bulmuştur. Althusser’e göre felsefe, çatışan idealist ve materyalist eğilimlerin sürekli bir teorik savaş verdiği bir Kampfplatz‘tır, kendisi de bu konumu felsefi pratiğin asıl materyalist teorisi sayar. Bu yüzden Marksist olmayan pek çok düşünürde, örneğin Spinoza’da16 ve Fransız Tarihsel Epistemoloji geleneğine mensup filozoflarda (Cavaillès, Bachelard, Koyré, Canguilhem) kaynaklar bulur, onları idealizme karşı mücadelede nesnel müttefikler sayar. O halde Althusser’in, devrimci bir tarih bilimi olarak Marksizmden çıktığını ve onunla bağdaştığını düşündüğü türden bir felsefeyi kurarken felsefe tarihinden yardım araması şaşırtıcı olmamalı.17 En umulmadık filozoflarda, Marx’taki kimi kavramsal boşlukları daha iyi dile getirmeye ve işlemeye yarayacak teorik kaynaklar bulunabilir.

Yukarıda da belirttiğim gibi Althusser bir filozof olarak okunmalıdır.18 Bu belki sıradan bir iddia gibi gelebilir. Ama Althusser’i okumanın zorluğu, özellikle felsefenin tuhaf doğasına alışık olmayan Marksistler19 arasında, onun çoğu kez felsefeye özgü düzlemde konuşmasından kaynaklanır denebilir. Bu yüzden Althusser’in kendisi nadiren tarihsel materyalist analizler sunar, küresel kapitalizmin ve komünist mücadelelerin güncel durumuna dair derinlemesine analizler de sunmaz.20 Althusser’in projesi belki daha alçakgönüllüdür: Marx’ın bilimsel analizlerinde (örneğin Kapital‘de) kullandığı kavramları açıklığa kavuşturmayı ve işlemeyi hedefler. Bu yolda Althusser genel olarak bilimsel bilginin doğası, kavram oluşumu süreci ve kavramların haklarında bilgi ürettikleri nesnelerle nasıl ilişkilendiği üzerine de düşünmek durumunda kalır. Bu nedenle Lire le Capital‘i açarken, Marx’ın asıl felsefi okumasının, Marx’ın bilimsel söylemi ile bu söylemin incelediği nesne arasındaki ilişkinin özgüllüğüne dayandığını açıklar.21 Pierre Macherey’in katkısı da aynı noktada ısrar eder: “Felsefe,” diye yazar, “bilimler tarihinin bilgisinden [connaissance] başka bir şey değildir. Bugün filozoflar, teorilerin tarihini ve aynı zamanda bu tarihin teorisini üretenlerdir.”22 Dolayısıyla Althusser okurken, Marx’ın metinlerinde örtük olarak iş başında olan metafiziğin, ontolojinin ve epistemolojinin felsefi bir yeniden kuruluşu okunmaktadır. Althusser 1960’larda küresel kapitalizmin durumuna dair tarihsel materyalist bir analiz yapmıyor,23 Marx’ın analizinin var olabilmesi için dünyanın nasıl olması gerektiğini ve dünyanın bilgisinin nasıl elde edildiğini açıklıyor. Başka deyişle, Marksist bir tarih bilimi gibi bir şeyin üretilmesi, filozofları neyin var olduğunu ve onu nasıl bildiğimizi yeniden düşünmek üzere işe en baştan başlamaya zorlar. İnsan tarihinde ve doğada dinamik, teleolojik olmayan süreçlerin iş başında olduğu bir dünya nasıl bir dünyadır? Tarihin kendisinin anlaşılır bir yapısı olduğu, rastgele tesadüfün alanı olmadığı bir dünya?24 Ya da insan varoluşunun, hem onun ortaya çıkışını önceleyen hem de soyumuz tükendikten sonra sürecek olan, sonsuz karmaşık ama yine de anlaşılır bir sistemin yalnızca bir uğrağı olduğu bir dünya?

Althusser’e göre Marx bilimsel analizler üretmekle kalmamış (örneğin Kapital‘de bulduğumuz şey), kimi yerlerde bilimsel pratik ve kavramsal düşünmenin doğası üzerine de düşünmüştür. Bu yüzden Althusser, Marx’ın 1857 Girişi‘ni ve Kapital‘in çeşitli önsöz ve sonsözlerini özellikle severdi. Başka deyişle Marx, Althusser’in “teorik pratiğin Teorisi” diyeceği şeye dair kimi işaretler bırakır.25 Althusser’in 1965 tarihli iki kitabı, Pour Marx ile Lire le Capital, Marx’taki bu geçerken verilmiş işaretlerden çıkan felsefi konumun temel öncüllerini araştırmaya adanmıştır. Althusser daha 1967’den26 başlayarak bu tür bir formülasyon kullanmış olmasını eleştirecektir, ama böyle bir iddiadan yine de devşirilecek genel bir kavrayış vardır: Dünyada işleyen pratiklerin ve süreçlerin çokluğu27 içinde, özgül olarak, basitçe “düşünce” denebilecek şeyle ilgili bir altküme bulunur. Bu altküme bir yanda kavramların oluşumunu ve üretimini (bilimler),28 öte yanda insanların kendiliğinden “bilinç”ini (ideoloji) içerir.29 Teorik etkinliğin bu iki kipi arasındaki ilişkinin (Althusser’e göre hem bilim hem ideoloji başka türden pratiklerle ayrılmaz biçimde iç içedir) bir süreksizlik ilişkisi olduğu söylenir. Bu ünlü bir tezdir, Bachelard’dan alınan “epistemolojik kopuş” dili de buradan gelir.30 Ama bu, yıllar boyunca neredeyse bütün yorumcuların ileri sürdüğü gibi, bilim ile ideoloji arasında “temiz bir kopuş”31 olduğu anlamına gelmez. Tersine, Althusser pek çok yerde “saf bir teorik pratik diye bir şey yoktur” diye ısrar eder.32 Nitekim aşağıda göreceğimiz gibi bu, Althusser’in konumu açısından can alıcıdır, çünkü bilimsel bilginin kökten olumsal doğasında ısrar etmenin tek yolu böyle bir iddiadır. Bununla bilimsel bilginin keyfî olduğunu ya da böylece görelileştiğini kastetmiyorum. Tersine, bilimsel bilginin olumsal olduğunu öne sürmek hem onun gelecekteki olası dönüşümünü (örneğin bilimin ilerlemesini) açıklamanın hem de ampirizmin tuzaklarından kaçınmanın tek yoludur. Şimdi bu ikinci konuma, ampirizme döneceğim. Althusser ona Lire le Capital‘in girişinde açıkça saldırır. Bu metin, Althusser’in epistemolojiye dair adı en çok çıkmış ve en kafa karıştırıcı iddialarından bazılarını içerir.

Althusser’in anti-ampirizmi

Althusser’in felsefi konumunun baş düşmanı, Lire le Capital‘de ve başka yerlerde “ampirizm” dediği şeydir.33 Althusser için bu etiket yeterince geniştir: Temel duyu verilerinin dolaysız algısına ve bilişine öncelik ve temel değeri tanıyan klasik Britanya ampirizmini (Berkeley, Hume, Locke) kapsadığı gibi, ampirizmi durmadan eleştirmesine rağmen fenomenolojinin her türünü de kapsar.34 Althusser, Hegel’in mutlak idealizminin bile “ilkece, ampirizm sorunsalını niteleyen karışıklığın bir çeşitlemesinden ibaret” olduğunu ileri sürer.35 Kant’ın göstereceği gibi ampirizm, duyumsama ile bilişin daha yüksek düzeyleri arasındaki varsayılan nedensel ilişkiye önemli bir yer verse de (örneğin Hume’un izlenim/ide ayrımı ve bunların tek yönlü nedensel ilişkisi36), hızla kuşkucu ampirizme dönüşür. Lenin daha sonra Materyalizm ve Ampiryokritisizm‘de bu Kantçı kavrayışı Mach’a, Bogdanov’a ve başkalarına karşı yeniden kullanacaktır. Düşüncenin erişebildiği her şeyin, varlığın ona izlenimler biçiminde nasıl göründüğünden ibaret olduğu savunulursa, kişi ya maddi, dışsal bir gerçekliğin varlığı konusunda kuşkucu olmak (Berkeley’nin esse est percipi‘si) ya da böyle bir gerçeklik hakkında iddiada bulunmanın kesinlikle imkânsız olduğunu savunan bir bilinemezci olmak (Kant’ın bilinemez Ding an sich‘i) zorunda kalır. Her iki durumda da ampirizm idealizme götürür, idealizm de ampirizme.

Demek ki Althusser’e göre bütün bu konumların ortak yanı, düşünme ile varlık arasında bir tür önceden kurulmuş bağ varsaymalarıdır. Böyle yapınca varlığın düşünmeye görünme biçimi, var olanla karıştırılır. Biliş süreci var olan her şey sayılır (çünkü şeylerin düşünceye nasıl göründüğünün dışındaki hiçbir şey hakkında iddiada bulunulamaz), böylece doğada işleyen süreçler düşünceye görünür hale gelme biçimlerine indirgenir. Varlık düşünmeye indirgendiğinde ikisi eşbiçimli olur. Ne var ki bu görüş bilimler tarihiyle yüzleştiğinde özellikle sorunludur. Dünya kuşkusuz türlü biçimlerde görünmüştür, bu görünüşlerin sistemleştirilmesi başarılı bilimsel araştırma programları bile üretmiştir (örneğin Aristoteles’in sağduyu fiziği). Doğa Galileo’ya elbette hayli farklı görünmüş olmalı,37 ama kimse doğanın Galileo’nun yeni bakış açısı yüzünden birdenbire farklı davranmaya başladığını söylemez, doğa yasaları 1600 dolaylarında değişmiş değildir. Olan şudur: Yeni kavramların, yeni teknolojilerin ve incelmiş bir deney düzeneğinin yaratılması doğayı eşi görülmemiş biçimlerde anlaşılır kılmıştır. Demek ki gerçeğin anlaşılırlığı verili bir şey değil, tarihsel bir kazanımdır. Macherey’in yazdığı gibi, “cisimler hep düşmüştür, hem de yasa dile getirilmeksizin. Ama bu yasayı üretmek bilginin [savoir] işiydi: Bu, yasanın düşen cisimlerin içinde değil, başka yerde, onların yanı başında olduğu, bambaşka bir zeminde, bilimsel bilgi zemininde belirdiği anlamına gelir. Deneyimden dersler çıkarmaya [dégager] çalışan her ampirizmin hatası da budur.”38

Althusser ampirizm tartışmaları bağlamında düşünme ile varlık arasındaki bu bağa genellikle “güvence” der ve epistemik güvence arayışını klasik epistemolojinin ya da bilgi teorisinin ayırt edici işareti sayar.39 Bu yüzden Althusser genel olarak “epistemoloji” dilinin kendisini açıkça eleştirir, çünkü onun gözünde bu sözcük, bilginin imkânını ve üretimini, bu bilginin imkânını ayakta tutan bir tür temel çerçeveye ya da zemine dayandırma girişimlerinin hepsinin adıdır. Bunu akılda tutunca, “imkân koşulları” söylemiyle transandantal felsefenin, ister Kantçı ister Husserlci olsun, ampirizmin tuzağına nasıl düştüğünü görebiliriz. Transandantal felsefe, düşüncenin dışıyla temasını güvenceye almak için yerinde olması gereken bilişsel yapıları a priori saptamaya çalışırken, duyulur içeriğin bilinçte tutarlı görünecek şekilde gereğince işlenmesini güvence altına alan zorunlu bir yapı bulunduğunu varsayar.40 Dahası, transandantal filozof biliş süreçlerinin dünyayı kurduğunu ileri sürdüğünde, Althusser’in yukarıda sözünü ettiği ontolojik hata bir kez daha yapılır. Şeylerin görünme biçimi, şeylerin olma biçimiyle karıştırılır ve onun yerine konur. Bilinç birincil ve kurucu olur. Bu görüşü mantıksal sonucuna götüren Husserl, geç dönem yazılarında modern bilim denen ontolojik skandalı mahkûm etmek zorunda kalmıştı, çünkü modern bilim (ona göre yanlış olarak) bilincin temellendirici ve kurucu güçlerini alaşağı etmeye girişir. Demek ki Husserl için fenomenoloji mutlak hukuki önceliğini korur, çünkü nesnelerin nesne olarak görünmesinin en temel koşullarını, o olmadan hiçbir bilimin daha baştan var olamayacağı temeli, yani transandantal öznelliği saptar. Fenomenolog şunda ısrar eder: Transandantal öznellik, bir tür edimsel çelişkiye düşülmeden asla pozitif bir bilimin nesnesi yapılamaz, çünkü o zaman nesnelerin görünmesinin ve verilmişliğinin imkân koşullarının kendisi nesneleştirilmeye çalışılmış olur.41 Husserl Krisis‘te, biz modernlerin vahim bir felsefi ve siyasal hata yaptığımızı ileri sürmüştü: Bilimsel soyutlamanın kökeninin, yalnızca fenomenolojinin erişebildiği bilim öncesi Lebenswelt‘ten başka bir şey olmadığını unutmuştuk.42

Oysa Althusser’e göre doğru bakış açısı şunu ileri sürmelidir: Bilinç hiçbir biçimde temel değildir (olsa olsa görece yakın tarihli bir evrimsel kazanımdır, bu noktayı aşağıda daha ayrıntılı ele alacağım), dünya da hiçbir biçimde bilince bağlı değildir.43 Timpanaro bu noktanın natüralist ve materyalist içerimlerini yararlı biçimde betimler: “Biyoloji bilimleri çok daha inatla materyalist kalmayı sürdürdü, özellikle de jeolojiden paleontolojiye ve evrimsel biyolojiye uzanan tarihsel doğa bilimleri. Bunlar insanın yeryüzünde geç ortaya çıkışı sorununu, dolayısıyla da, bilerek ve yerinde bir kabalıkla söylersek, öznesiz nesnenin var olduğu çok uzun zaman dilimi sorununu doğrudan ortaya koyar.”44

Peki, klasik epistemoloji ya da bilgi teorisi “güvence” arayışıyla tanımlanıyorsa, bu epistemik güvenceler tam olarak neyi güvence altına alır? Althusser’in yorumuyla bu tür felsefi konumlar, düşüncenin gerçek üzerindeki tutunuşunu önceden sağlama almaya çalışır. Başka deyişle ampirizm, türlü biçimleriyle, düşünce ile nesnesi arasındaki teması kurmaya ve garantilemeye uğraşır. Bunu iki temel yoldan biriyle yapar. Ya bilgiyi nedensel bir süreç haline getirir: Bilgi temel algı edimleriyle üretilir (algıladığımızı biliriz, bütün bilgi de bu tür temel algı edimleri üzerine kurulur), sanki bir nesnenin bilgisine o nesneyle algısal olarak karşılaşmak neden olurmuş gibi (bilme yetisi ile duyumsama yetisinin, sapience ile sentience‘ın karıştırılması). Ya da tersine, düşünme ile varlık arasındaki bütün olası karşılaşmaları koşullayan zorunlu bir çerçeve ya da temel öngörür. Yukarıda açıklandığı gibi böyle bir konum transandantal fenomenolojinin ayırt edici işaretidir. Transandantal fenomenoloji bilince, onlar olmadan fenomenlerin görünmesinin imkânsız olacağı, sözde zorunlu birtakım bilişsel ve algısal yapılar temelinde dünyayı kurma rolünü yükler.45 Althusser ise Bachelard’dan bu görüşün reddini devralmıştır (bu ret Yeni Kantçı okulda da vardır). Bu redde göre Kant gibi bir filozof, bilincin zorunlu transandantal kategorileri anlayışını yanlışlıkla, sonuçları bir kez ve temelli sabitlenmiş olmayan bir bilimsel teoriye (Newton fiziği) endeksler.

Marx 1857 Girişi‘nde kuran ile kurulanın bu karıştırılmasını Hegel’e atfeder. Hegel gerçeğin oluşumunu, düşüncenin gerçeği bilmesini sağlayan kavramsal oluşumla karıştırır. Ama böyle bir konum, önermelerin var olanı “resmettiği” söylenen Wittgenstein’ın Tractatus‘u gibi bir yapıtta da açıkça görülür. Burada gündelik dilin grameri, doğru kullanıldığında, dünyayı düpedüz yansıtır ya da dünyayla eşbiçimlidir. Dünya da dilin önermesel yapısının aynısına sahiptir. En uç biçimlerinde ampirizm, düşünce ile varlığın özdeş olduğu iddiasına varır. Althusser sonraki yazılarında bunu hakikatin özne ile nesnenin özdeşliği olarak konulması diye betimler: (Ö=N)=H.46 Böyle bir durumda ampirizm, gerçekliğin bilgisinin bir biçimde zaten gerçekliğin içinde bulunduğunu ve bir özne tarafından çekip çıkarılmayı beklediğini ima eder, Hakikat (Vérité) düpedüz özne ile nesnenin kaynaşması olur. Althusser, Hyppolite’in seminerinde sunduğu 1968 tarihli bir metinde bu döngüsel görüşte “özne ile nesnenin upuygunluğu olarak Temel‘in, her hakikatin teleolojik kökeni” olduğunu açıklar.47 Lire le Capital‘de bunu şöyle betimler:

Demek ki ampirist bilgi sürecinin tümü, öznenin soyutlama denen işleminde yatar. Bilmek, gerçek nesneden özünü soyutlamaktır, öznenin bu öze sahip olmasına da bilgi denir… Bilginin biricik işlevi, nesnenin içinde var olan iki parçayı, özsel olanı özsel olmayandan, özsel olmayan gerçeği ayıklamayı amaçlayan özgül işlemlerle ayırmaktır.48

Althusser’in sunduğu biçimiyle bu soyutlama süreci, belirli bir nesnede neyin zorunlu neyin ilineksel olduğunu ayrıştırarak ilerler. Demek ki böyle bir görüşe göre bilgi, bir nesnenin hangi özelliğinin özsel, hangisinin ihmal edilebilir ve özsel olmayan olduğunun farkına varmamızı sağlayan sürecin sonucudur. Bilgi böylece önceden verilmiştir, çünkü bir nesnenin ne olduğu kılık değiştirmiş biçimde zaten nesnenin içindedir, ama bilinçli olarak edinilmek için öznenin etkinliğini bekler. Ampirizmin “güvence” yapısı, öznenin hukuki haklarını önceden saptamaya çalışır (Althusser pek çok yerde klasik epistemolojinin ve bilgi teorisinin 17. ve 18. yüzyılların hukuki ideolojisine tümüyle bağımlı olduğunu bile ima eder49): Öznenin bilme hakkı olduğunu ve öznenin sahip olduğu bilginin onun hakiki mülkü olduğunu saptar. Bu hukuki soru aslında bir tür kuşkuculukla başlar: “Bilgimizin kesin ve sahih olduğunu nereden biliyoruz?” Bu bilginin geçerliliğini sağlama almak için buna bir yığın yanıt verilebilir, ister Descartesçı ya da Leibnizci bir Tanrı olsun ister transandantal bilinç. Bu durumların her birinde daha yüksek bir epistemik otorite, düşüncenin bir tür doğal hakla dünyayı bilmeye erişimi olmasını temin eder. Oysa aşağıda göstereceğim gibi tutarlı materyalist (ve natüralist) konum tam da bu noktayı yadsımak zorundadır. Düşüncenin dokunulmaz bir bilme hakkı yoktur. Dolayısıyla Callinicos, Althusser üzerine önemli erken dönem incelemesinde, Althusser’in epistemolojisinin gerçeğin bilgisini mümkün saydığını, çünkü hem gerçeğin hem bilginin “özdeş bir yapıya, pratiğin yapısına sahip” olduğunu ileri sürerken kesinlikle yanılır.50 Althusser’in reddettiği konum tam da budur: Düşünce ile nesnesi arasında, ilkinin ikincisine sınırsız erişimini güvence altına alacak özdeş bir pratik eşbiçimlilik bulunduğu görüşü. Göstereceğim gibi Althusser’in konumu böyle bir görüşün taban tabana karşıtıdır. Bilimsel bilgi karşısında tutarlı materyalist konumu gereğince formüle etmesini sağlayan şey de tam olarak (geniş anlamda yorumlanan) ampirizmi reddetmesidir. Ancak o zaman, felsefi alanda, bilimsel bilginin tam olarak ne olduğunu kavramaya başlayabiliriz.

Dolayısıyla önemli olan, Althusser’in düşüncenin gerçekliğe erişimini önceden sağlama almaya yönelik her türlü girişimi reddetmesidir. Bu, düşünmenin dış dünya üzerinde kökensel, sağlam bir kavrayışı olmadığı anlamına gelir. Dünya düşünceye temelden yabancıdır, ama bilim de aslında bu yüzden mümkündür. Başka deyişle bilimsel bilgi aslında düşünceye yabancı bir dünyayı varsayar, ama düşünce bu dünyayı ender ve istisnai koşullarda düşüncede kavrayabilir. Bu da dünyaya dair kendiliğinden bilincimizin hiçbir biçimde bilimsel bilginin temeli ya da dayanağı olmadığı anlamına gelir. Şunu da unutmamak gerekir: Bachelard’ın yapıtında, Althusser için pek değerli olan “epistemolojik kopuş” fikri, hem gündelik bilgi ile bilimsel bilgi arasındaki kopuşu hem de belirli bir bilimin (örneğin fiziğin) tarihine damga vuran bilim içi kopuşları betimlemek için kullanılabilir. Keskin bir dille söylenirse, dış dünyayla gündelik karşılaşmalarımızın temelden sanrısal olduğu söylenebilir. Ama bunun nedeni Platon’un Mağarası’nda ya da Descartes’ın Kötü Cin’inin büyüsü altında yaşamamız değil, dünyayla kendiliğinden arayüzlerimizin Althusser’in deyişiyle ideolojik olmasıdır. Böyle bir görüş sonuçta Platoncu ya da Descartesçı anlayışlara yabancıdır, Spinoza’nın imgelem kavramına ya da Sellars’ın “aşikâr imge” (manifest image) kavramına çok daha yakındır.51 Dünyaya dair dolaysız algımız bize dünyaya olduğu gibi erişim sağlamaz, tersine karmaşık bir temsil etme sürecidir, ya da Althusser’in deyişiyle, “ideoloji bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla imgesel ilişkisini temsil eder.”52 Althusser’in öğrencisi François Regnault’nun, Althusser’in Bilim İnsanları için Felsefe Dersi’ne (1967–68) yayımlanmamış katkısında “demek ki ideoloji algıyla başlar” diye yazmasının nedeni budur.53 Öyleyse ampirizmin temelde yanıldığı nokta şudur: Gerçekliğe, sonradan bilgiyi mümkün kılan bir tür “doğal” ya da kendiliğinden erişim öne sürmeye ve bunu temel yapmaya çalışır. Böylece bilginin bir anlamda “belirimsel” (emergent) olduğunu ve dış dünyanın düşüncede upuygun bir kavranışının, kavramların sistemli işlenmesi yoluyla üretilmesi gerektiğini, bu sürecin gerçekleşmesinin de hiçbir biçimde verili ya da güvenceli olmadığını ciddiye almaz. Althusser’e göre Marx “bize yeni bir bilgi anlayışı önerir”,54 bu anlayışta bilgi üretim olarak kavranır.55 Althusser’in klasik epistemoloji sorunlarını materyalist bir felsefi konum içinde yeniden kurmasını sağlayan da bilgiyi üretken bir kavramsal sürecin sonucu olarak yorumlayan bu konumdur.

Althusser’in “materyalist epistemoloji”si

Önceki bir makalemde56 Althusser’in, klasik formülasyonuyla epistemoloji sorunsalını yapıbozuma uğrattığını, hatta “yıktığını” öne sürmüştüm. Burada Althusser’in epistemoloji dilini reddetmesiyle pek ilgilenmiyorum, bunun metinsel kanıtı boldur.57 Kolaylık olsun diye Althusser’in bilimsel bilgi anlayışını anmak için “materyalist epistemoloji” ifadesini kullanmakta da bir sakınca görmüyorum. Önemli olan, Althusser’e göre bilimsel bilginin doğasını en upuygun biçimde teorileştirmek için onu en iyi nasıl anlamak gerektiğini kavramaktır. Bilimsel bilgiye ve onun üretimine dair görüşü açıklığa kavuştuğunda, bu görüşün önceki bölümde ana hatları çizilen ampirist konumdan nasıl ayrıldığı da açık olacaktır.

Althusser hiçbir yerde böyle söylemese de, bilimsel bilginin var olmasının gerekmediğini söylemek onun düşüncesiyle tamamen tutarlıdır. Düşünce ile varlık arasındaki kökensel bir özdeşlikten bilimsel bilgi üretilmesini sağlama almak üzere düşünceyi gerçekliğe bağlayan her türlü epistemik güvenceyi reddettiğine göre, düşüncenin gerçeğe girişini hak ederek kazanması gerektiği sonucu çıkar. Gerçeği kavrama yetisi düşüncenin doğasında bulunmaz, önceden verilmiş de değildir, üretilmesi gerekir. Bu kavrayışı mümkün kılan temelde kavramların rolüdür. Yine de Althusser bunu bir anlamda söyler. Lire le Capital‘de ve Être marxiste en philosophie‘de, bilimsel bilginin materyalist ele alınışını idealist konumdan ayıran şeyin, epistemik güvenceler aramak yerine bilimsel bilgiyi bir “olgu”58 olarak ele almak olduğunu açıkça belirtir. Lire le Capital‘de daha önce ima ettiği gibi, Spinoza ile Marx’ın bu noktada birleştiğini yine ileri sürer.59 Peki bilimsel bilgiyi bir olgu olarak ele almak ne demektir? Burada bir ampiristten, Hume’dan basit ama güçlü bir ders alabiliriz. Bir olgu (ya da olgu meselesi), kısaca, şu anda olduğundan başka türlü olduğunu çelişkiye düşmeden tahayyül edebileceğimiz herhangi bir şeydir.60 Bilimsel bilgi bu tanıma tam uyar. Bilimsel bilginin bulunmadığı, kütle, element ya da kategori gibi kavramların hiç icat edilmediği bir dünya çelişkiye düşmeden tahayyül edilebilir. Üstelik böyle bir dünyayı tahayyül etmeye bile gerek yoktur, çünkü insanlık tarihi tam da buna tanıklık eder: İnsanlık tarihinin bilimsel bilgiden yoksun uçsuz bucaksız dönemleri gerçekten de olmuştur! İster Galileocu ister Darwinci ister Cantorcu olsun bilimsel bilgi insanlık tarihinin büyük bölümünde var olmamıştır ve var olması gerekmez. Bir Galileo’nun, bir Darwin’in ya da bir Cantor’un (o hesapla bir Marx’ın da) var olmak zorunda olmasının düpedüz hiçbir nedeni, hiçbir metafizik zorunluluğu yoktur. Ne var ki bilimsel bilginin bu olumsallığı (onun bir olgu olduğunu söylemenin başka bir yolu), teorilerin birbirini izlemesinde rasyonel bir zorunluluğun iş başında olmadığı ya da bilimin yalnızca olumsal, insan yapımı bir söylemsel pratik olduğu anlamına gelmez. Tersine, Althusser bir tür “rasyonalist”tir. Bunun nedeni ampiristlere karşı doğuştan idelerin var olduğuna inanması değildir. Nedeni şudur: İçeriği rasyonel olarak yeniden kurulabilen bilimsel teorilerin tarihsel ardışıklığı, doğa bilimlerinin incelediği fiziksel-nedensel yasalara tabi değildir. Başka türlü söylersek, bilimsel teorilerimizin geçerliliği natüralist biçimde açıklanamaz, rasyonel gerekçelendirme gerektirir. Demek ki Althusser’in rasyonalizmi, doğa bilimlerinin araştırdığı nedensel alan ile tarihe yönelen bilim felsefecisinin işlediği epistemik normatiflik alanı arasında bir ayrım yapmaya dayanır. Teorilere duyumsama ve algılama neden olmaz, teoriler kurucu bilincin temel edimlerine (fenomenoloji) kadar da geri götürülemez. Althusser daha çok (Sellars gibi) bilgiyi “temellendiren” ilkel, çıkarımsal olmayan algısal deneyimlerin bulunmadığını savunma eğilimindedir. Başka deyişle, kavramlardan ya da rasyonel işlenmenin çeşitli derecelerinden arınmış temel algılar yoktur. Teoriler tartışılıp çözümlenirken normatif ve rasyonel ölçütlere tabi tutulur, bu ölçütler elbette tarih boyunca evrilir ve başkalaşır. Bu tarihsel süreç de bilimsel nesnelliğin üretiminin hareketinden başka bir şey değildir.61 Althusser 1967 tarihli “Sur le travail théorique” metninde ampirizmin başlıca kusurunun, düşünme sürecinde kavramsal işlemenin rolünü açıklayamaması olduğunda ısrar eder: Bilgi asla edilgin gözlemlerden doğmaz (hatta Althusser salt gözlem diye bir şey olmadığında bile ısrar eder), daha ileri bir kavramsal işleme sürecinin sonucudur. Aynı nokta, Althusser’in bilme sürecini oluşturan genellikler diyalektiğini ortaya koyduğu “Sur la dialectique matérialiste” denemesinin başlıca kavrayışlarından biriydi.62

Böylece Althusser, felsefe tarihinin bütün öğrencilerinin bildiği klasik bir felsefi konumun, yani bilmede zihnin oynadığı etkin rolün içinde bir sınır çizgisi çeker. Genellikle ampiristlerin, zihnin kendi dışındaki şeyle ilişkisinde edilgin ya da yansıtıcı olduğunu ileri sürdüğü kabul edilir. Hume gibi biri için zihin dışarıdan kelimenin tam anlamıyla “izlenimler” alır. Buna karşı, Kant gibi bir filozofun, zihnin dünyayı edilgin biçimde yansıtmadığına, tersine onu kurmada etkin bir rol oynadığına dikkat çekerek felsefede devrim yaptığı sık sık söylenir. Althusser burada ampiriste karşı Kant’ın tarafını tutar ve zihnin bilmede etkin bir rol oynadığında ısrar eder. Ama fark şudur: Zihnin dünyayı kurmada etkin bir rol oynadığını söylemez, onu bilmede etkin bir rol oynadığını söyler. Materyalist büküm budur: Ampirizm zihnin edilginliğinde ısrar etmekle yanılır, ama Kantçı ya da Husserlci de düşüncenin etkinliğini yanlış niteler. Materyalist için düşünce varlıktan sonra gelmek zorundadır, dolayısıyla onu anlamlı hiçbir biçimde kuramaz. Yine de bu önce gelen varlığı bilmek için etkin bir çaba gerekir. Düşünce işte burada, kendisinin kurmadığı ve bilme sürecinden temelden bağımsız olan maddi dünyayı upuygun biçimde kavramak için gereken kavramları üretmede etkin bir rol üstlenmek zorundadır. Dünyanın bilgisine varmak için, Althusser’in bir keresinde dediği gibi, “teorinin dolambacı”ndan geçmek gerekir.63

Öyleyse Althusser’in materyalizminin kendine özgü yanı (unutulmamalı ki tıpkı Marx gibi) varlığın deneyimde bize görünüşünün kendiliğinden dolaysızlığının son derece soyut ve opak olduğunda ısrar etmesidir.64 Somut, aslında titiz kavramsal süreçlerin ve işlemlerin sonucudur, çıkış noktası değildir (çıkış noktası soyuttur). Dolayısıyla bilimsel pratik ve ürettiği bilgi ancak şunu kabul ettiğimizde doğru anlaşılabilir: “Bilimsel soyutlamanın belirleyici rolü, daha iyisi, kavramsal sistematikliğin rolü ve daha da genel anlamda, bu haliyle teorinin rolü.”65 Demek ki Althusser’in materyalizmi bir fizikalizm değildir, çünkü ille de madde hakkında bir iddiada bulunmaz, düşüncenin bile yalnızca hareket halindeki madde olduğunu ya da tümüyle temel maddi süreçlere indirgenebileceğini de ileri sürmez. Bir filozof olarak Althusser daha çok, kendisini kelimenin en düz, kronolojik anlamıyla önceleyen bir dünyayı bildiği söylenen bilişsel süreci doğru nitelemekle ilgilenir. Bana göre bu, Althusser’in materyalizminde önemli bir natüralist öğe bulunduğu anlamına gelmelidir. Varlık düşünceyi önceliyorsa, biliş ilk elde olumsal bir evrimsel kazanım olarak ele alınmalıdır. Bunu reddetmek yukarıda ana hatları çizilen hatayı yinelemek olur, çünkü bilincin, bilimlerin araştırdığı karmaşık doğal süreçlerin bir etkisi olarak doğru anlaşılmak yerine, bir biçimde varlıktan sorumlu olduğu anlamına gelir.66 Ama açık olmak gerekirse Althusser kesinlikle pozitivist değildir, çünkü felsefenin yerini doğa bilimsel araştırmanın alabileceğine inanmaz. Althusser “epistemolojiyi doğallaştırmamızı” önermiyor. Tersine, felsefi projesi, son derece ikna edici ve gelişkin bilimlerin bulunduğu bir dünyada felsefenin rolünü açıklığa kavuşturmakla ilgilidir.

Bu da şu demektir: Bilimsel bilgi, Althusser’in deyişiyle, bir üretim sürecinin sonucudur.67 Süreç, çünkü bilgi bir anda, hazır halde gelmez. Üretim, çünkü bilgi bu üretken süreçten önce var değildir, kavramsal üretim sürecinin sonucudur. Dolayısıyla bilmek gözlemlemek ya da duyumsamak değil, düşüncenin gerçeği düşüncede kavramasını sağlayan kavramlar üretmektir. Bilgi demek ki, sonucu ya da etkisi olarak bilgi üreten özgül türden bir bilişsel süreçtir. O halde bilgi var olduğunda, bu kavramsal işleme süreci devreye girmeden önce orada değildir. Başka deyişle bilgi üretiminin gerçekten “yeni” bir şey ürettiği söylenebilir. Yine de Althusser biraz muammalı biçimde bu bilginin Spinozacı anlamda “ebedî” olduğunu ima edecektir.68

Peki bu ebedîliği nasıl anlamalıyız? Sanırım en iyi çözüm, Spinoza’nın metinlerinin yorumuna bulaşmadan, Althusser’in bir realist olduğunu öne sürmektir. Kısaca, Althusser bilimsel bilginin bize gerçekliğin kendinde olduğu haliyle bilgisini, “yabancı bir katkı olmaksızın, olduğu haliyle doğa”yı69 sağladığını ileri sürer. Geniş anlamda doğa elbette dinamiktir, tümüyle bütünlenmiş ve kararlı bir “nesne” olmaktan uzaktır. Yine de bilimsel gelenek, doğayı tam da evrimi içinde bilmek için en iyi kaynakları sunar. Kısaca, kavramları ve deneysel yöntemleri öyle bir kullanma yolu vardır ki, düşünce dünyayı, dünyanın bize görünmesinin tarihsel ve biyolojik olarak koşullanmış kiplerinden bağımsız olarak, olduğu haliyle bilebilir. Althusser’in Lire le Capital‘de “tarihselcilik” dediği şeyi açıkça eleştirmesinin nedeni budur. Tarih hakkında bilgi üretmek ile bilginin belirli tarihsel koşullarda üretilmesi olgusu arasında fark vardır. İlki kesinlikle tarihsel değildir, ikincisi ise sonuçta hayli sıradan bir iddiadır. Örneğin matematik tarihte (sanki başka bir yerde ortaya çıkabilirmiş gibi) belirli bir ampirik anda (diyelim Thales ya da Pythagoras’la) ortaya çıkmıştır, ama bu, matematiksel bilginin içeriğini hiçbir biçimde keyfî, tarihsel olarak olumsal bir kurgu yapmaz.70 Althusser bu yüzden bizden hep fiziksel-nedensel düzen ile gerekçeler düzenini olabildiğince özenle ayırt etmemizi ister: “Elbette, bilgi sürecinin ürettiği gerçek (teorik) sorunlar, bilgi sürecinden bağımsız olarak var olan ve gerçek sürece ya da gerçeğin sürecine ait olan gerçekliklerle ilgilidir, bu karşılıklılık da tam olarak bilgi sürecinin ürettiği bilgi etkisini oluşturur.”71 Böylece, ne kadar tuhaf görünürse görünsün, Althusser burada bir anlamda bir tür “hakikatin uygunluk teorisi” diyebileceğimiz şeyi onaylamaktadır. Ama böyle bir görüş hiç de gülünç değildir, çünkü geniş anlamda ampirizmi bir kez reddettiğimizde, düşüncenin gerçekle nasıl hizalandığını açıklamayı gerçekten borçlu oluruz, tam da ikisinin özdeşliğini ya da bağlantısını önceden varsaymadığımız için. Bu nedenle Ray Brassier “realizmin muamması” dediği şeyden söz etmekte haklıdır: “Gerçekliği nasıl upuygun biçimde temsil edebildiğimizi” sormak iyi, yerinde kurulmuş bir felsefi sorudur.72 Bu soru, felsefi olarak önceden çözülemeyeceğini fark ettiğimiz anda bütün ivediliğiyle yenilenir.

O halde sözde “materyalistler” arasında yaygın olan şu fikri reddetmeliyiz: Ampirik dünyaya daha yakın olmak, yani tarihin rastgele tuhaflıklarını ve aykırılıklarını incelemek, bizi bir biçimde idealizmin ayartısından uzaklaştırır. Spinoza’nın ve Hegel’in, Marx’ın da açıkça devraldığı büyük dersi şudur: Dolaysız ve görünüşte apaçık görünme kipleri gerçekte en soyut olanlardır. Dolaysızlık soyut ve opaktır, somut değil! Marx’ın, Althusser’in pek sevdiği ünlü Grundrisse girişinde kastettiği budur: Somuta, onunla düz anlamda karşılaşarak ulaşılmaz (sanki salt algı somutmuş gibi), somutun düşüncede varlığa gelmesiyle sonuçlanan karmaşık bir kavramsal üretim süreciyle ulaşılır. Demek ki somut çıkış noktası değil, sonuçtur. Keskin biçimde söylersek: Sömürücü bir işyerine fırlatılmış olduğu için diyelim kapitalist üretim tarzının bilgisine sahip olduğunu sanmaktan daha soyut bir şey yoktur, kapitalist üretim tarzını o yapan belirlenimlerin çokluğunu düşüncede üretebilmekten daha somut bir şey de, paradoksal biçimde, yoktur. Düzenli olarak temas ettiğimiz ve var olan yegâne şeyler olan73 tekil, “somut” nesnelere ulaşmak için, yukarıda anılan teori dolambacından geçmeliyiz: “Bu somut, gerçek, tekil nesnelerin bilgisinin dolaysız bir veri olmadığını, basit bir soyutlama da, genel kavramların tikel verilere uygulanması da olmadığını biliyoruz.”74 Althusser şöyle yazar: “Demek ki bir soruşturma ya da bir gözlem asla edilgin değildir: Ancak, gözlem kurallarında, sınıflandırma seçimlerinde, gözlem ve deney alanını oluşturan teknik montajda doğrudan ya da dolaylı olarak iş gören teorik kavramların rehberliğinde ve denetiminde mümkündür.”75

“Yansıma” sorunu

Althusser’in ampirizmi reddettiğini saptadığıma ve onun yerini alması gerektiğini savunduğu felsefi konumun ana hatlarını çizdiğime göre, şimdi Althusser’in materyalist epistemoloğun üstüne düştüğünü düşündüğü felsefi sorunlara dönebilirim. Buraya kadar saptananları kısaca özetlersek, Althusser’in 1960’lardan ve 70’lerden metinleri şu argümanı üretecek biçimde yeniden kurulabilir:

  1. Materyalist tez: Varlık düşünceyi önceler (bu, evrimsel biyoloji, arkeoloji/paleontoloji ve fizik yoluyla doğrulanabilir).76
  2. Natüralist alt iddia: Düşünce, doğada ve doğa tarafından üretilmiş olumsal bir evrimsel kazanımdır (doğanın süreçleri doğa bilimi yoluyla kendinde anlaşılırdır, bilişin doğada üretilmesi bilinebilir).
  3. Realist tez ya da nesnellik tezi: Düşünce gerçeği kendinde bilebilir. Bunun nedeni gerçekliğin ve doğal süreçlerin yapısına kendiliğinden erişiminin olması değildir (ampirizmin reddi), kavramsal işlemenin ve üretimin gerçeği düşüncede yeniden üretebilmesidir.77

Bu argüman sağlamsa, ki Althusser’in metinlerinin onu doğruladığına inanıyorum, Althusser’in neden Marx’ın, tarih bilimi olarak anlaşılan Tarihsel Materyalizmle özdeşleşen bilimsel devrimin yanı sıra bir felsefi devrimi de başlattığını ileri sürdüğü artık açıktır. Althusser, Spinoza dışında başka hiçbir filozofun, titiz bilimsel bilginin varlığının ima ettiği gerçek felsefi soruları ortaya atacak kadar sistemli biçimde ampirizm-idealizm ikilisini reddetmediğini savunur. Althusser’in Lire le Capital girişinin son beş bölümü materyalist epistemolojik sorunsalı doğru formüle etmeye ayrılmıştır ve Althusser’in yayımladığı en yoğun, en muammalı sayfalar arasındadır. Être marxiste en philosophie gibi yakın zamanda yayımlanan arşiv metinleri, Althusser’in düşüncesinin orta ve geç dönemlerinde de bu tür epistemolojik sorunlara önem vermeyi sürdürdüğünü gösteriyor.78

Ampirizm bütün biçimleriyle reddedildiğinde, düşüncenin varlıkla nasıl temas kurduğu sorusu birdenbire hak ettiği felsefi ilgiyi görür. Bu soru modası geçmiş bir metafizik soru olmak şöyle dursun, bilincin ortaya çıkışını önceleyen ve insanların soyu tükendikten sonra da sürecek olan nesnelere dair bilimsel önermelerin düz anlamını ciddiye alan ivedi bir felsefi sorunsaldır. Bu tür kaygıları küçümseyenler, Kant sonrası idealizmin felsefe sahnesinde hâlâ ne kadar egemen olduğunun bir kanıtı daha olur. Ray Brassier’in yazdığı gibi, “Öyleyse Kant sonrası filozofların, dünyaya dair bu ve benzeri bilimsel savları, anlamı fenomenlerle bu daha temel temsil-altı ya da teori öncesi ilişkiye bağlı olan yoksul soyutlamalar olarak görüp her zamanki gibi tepeden bakmasına şaşmamalı.”79 Başka deyişle Kant’ın sözde “Kopernik Devrimi” felsefi ikinci doğa olarak öyle kök salmıştır ki, bilimsel kavramların gerçeği, varlığın insan bilincine nasıl göründüğünden bağımsız olarak bildiğini öne sürmek dogmatik metafizik kokar. Lenin’in Materyalizm ve Ampiryokritisizm‘de uğraştığı argüman tam da budur: “Bize deniyor ki materyalistler düşünülemez ve bilinemez bir şeyi, ‘kendinde şeyler’i, ‘deneyimin dışında’ ve bilgimizin dışında olan maddeyi kabul ediyorlar. Ötede bir şeyin, ‘deneyim’in ve bilginin sınırlarını aşan bir şeyin varlığını kabul ederek sahici bir mistisizme düşüyorlar.”80 Oysa varlığın düşünce karşısındaki önceliğine dair materyalist tez ve düşüncenin karmaşık evrimsel süreçlerin sonucu olarak ortaya çıkışına dair natüralist alt iddia, bilimin dünyayı düşünceyle bağıntısından bağımsız olarak bilme yetisinin felsefi bir savunusunu gerektirir. Althusser’in taslağını çizmeye çalıştığı şey de budur.

Yukarıda tartıştığım gibi ampirizmin başlıca hatalarından biri düşünce ile nesnesini karıştırmasıdır. Ampirist, düşünce ile varlığın özdeş olduğunu savunur, bu da nesneler hakkında, nasıl göründüklerinin dışında hiçbir iddiada bulunulamayacağı anlamına gelir. Görünüş ile öz böylece doğrudan örtüşür. Marx ise bu görüşü reddeder ve tersine, Kapital‘in 3. cildinde, varlık ile görünme arasındaki décalage‘ın aslında bilimin imkân koşulunun ta kendisi olduğunu ileri sürer: “Görünüş biçimi [Erscheinungsform] ile öz [Wesen] doğrudan örtüşseydi her bilim [Wissenschaft] gereksiz [überflüssig] olurdu.” Dolayısıyla bilimsel bilginin üretilmesi gerekir, çünkü asla sözcüklerin bir sayfada görünmesi gibi gerçekliğin yüzeyine kazınmış halde belirivermez. Althusser’in Lire le Capital‘i hem bir ampirizm tartışmasıyla hem de bir okuma teorisiyle açmasının nedeni budur. Althusser’in girişi ve orada “semptomatik okuma”dan ünlü söz edişi (bu dilin kullanıldığı tek yer) edebiyat teorisyenlerinin dikkatini erkenden çekmişse de, tartışmasının edebiyat eleştirisi ve yorumuyla düpedüz hiçbir ilgisi yoktur.81 Bu iki hat şu ölçüde birbirine bağlıdır: Ampirizm bir tür metinsel ontoloji ve epistemoloji sunar, buna göre dünya, şifresini çözebilecek doğru bakışı bekleyen açık bir kitap gibi yapılanmıştır.82 Althusser’in daha sonra “görmeye ve dolaysız okumaya dair aynasal miti terk etmemiz” gerektiğini ileri sürmesi bu yüzdendir.83 Oysa materyalist için doğa gerçekten de anlaşılırdır, ama çekip çıkarılmayı bekleyen gizil bir anlam içerdiği için değil, kavramların kullanıma sokulması onun yapısını düşüncede yeniden üretebildiği için. Bilime özgü kavramların kullanıma sokulması, düşünceden bağımsız var olan maddi nesnelerin bilgisine gerçekten imkân verir, ama bu kavramların sırf insanların dünyayla temas etmesi sayesinde doğrudan ve dolayımsız biçimde doğduğu varsayılırsa ampirist hata yeniden yapılır. Başka deyişle, bilim dünyayı kendinde olduğu haliyle konu edindiği için etkileri nedenlerle karıştırma ayartısı doğabilir. Bilimsel bilgi, nesnelerle ilgili kavramsal bir sürecin etkisidir, ama bu yüzden nesnelerin neden olduğu bir şey değildir. Bilgi nesnelerin içinde olmaksızın nesneler hakkındadır.

Althusser’in, Spinoza ve Marx’tan ödünç aldığı bir ayrımı, “bilgi nesnesi” ile “gerçek nesne” dediği şeyler arasındaki ayrımı getirmesinin nedeni budur.84 Althusser bu ikinci terimle, öyle görünüyor ki, geniş anlamda bireyleşmiş herhangi bir kendiliği kastediyor, ister şu anda masamın üzerindeki eşyalar olsun ister 2021’deki kapitalizm. Ne var ki güncel biçimiyle kapitalizmin bilgisini üretmek için bu üretim tarzının çağdaş somutlaşmasına katılıyor olmam yetmez. Bu, insanın doktora gitmesinin nedenine benzer: Bir bedene sahip olmak, yaşamı oluşturan süreçlere kendiliğinden vâkıf olmak demek değildir. Belki Aristoteles’i izleyerek, bir doktorun soyut olarak sağlığı değil hep bu tikel hastanın sağlığını tedavi ettiğini söylemek cazip gelebilir,85 ama Althusser’in söylediği şudur: Somut, gerçek birey ancak, hastanın bedeninden doğrudan okunamayan karmaşık bir kavramlar kümesi kullanıma sokularak iyileştirilebilir. Özellikle bilimsel düşünme, “düşünmeyi… belirli bir bilgi üretim tarzı haline getiren bir düşünce aygıtının tarihsel olarak kurulmuş sistemidir.”86 Althusser bununla, gözlemlerin, deneylerin ve hipotezlerin, belirli bir bilimsel teoriyi oluşturan kavramların kullanıma sokulmasında bir araya geldiği, tarihsel olarak özgül tarzı kastediyor. Böylece bu teorik üretim tarzı, ister benim bedenimde ister küresel kapitalist ekonomide olsun, doğada işleyen aynı süreçleri düşüncede yansıtabilir. Althusser’e göre Marx’ın ve Lenin’in olgunluk yapıtları, teorik kavramları işlemek ile aynı kavramları ampirik incelemelerde kullanıma sokmak arasında gidip gelir. Bu iki analiz düzlemini karıştırmamaya dikkat etmek gerekir, çünkü Althusser 18 Brumaire‘de bulunan türden belirli bir tarihsel tartışmayı “teorik bir kavramın somut bir örneklemesi” olarak görme eğilimindedir.87 Althusser için ilkini temelde anlaşılır kılan, ikincisinin titizliği ve geçerliliğidir.

Bilgi nesnesi ile gerçek nesne arasındaki bu ayrım bir kez yerine oturduğunda ve Althusser bunların birbiriyle karıştırılabileceği ya da birbirinin yerine konabileceği bütün yolları ortaya koyduğunda, sahici bir felsefi sorun ortaya çıkar. Althusser’in metnini burada uzunca alıntılamaya değer:

Bu titiz koşullar içinde konulduğunda, bizi ilgilendiren sorun şöyle formüle edilebilir: Tümüyle düşüncede cereyan eden bilgi süreci, düşüncenin dışında, gerçek dünyada var olan gerçek nesnesinin bilişsel temellükünü hangi mekanizmayla üretir? Ya da yine, bilgi nesnesinin üretimi, düşüncenin dışında gerçek dünyada var olan gerçek nesnenin bilişsel temellükünü hangi mekanizmayla üretir? Bilginin imkânının güvencelerine dair ideolojik sorunun yerine, gerçek nesnenin bilgi nesnesi aracılığıyla bilişsel temellükünün mekanizması sorusunun konulması bile, kendi içinde, sorunsalın bu başkalaşımını barındırır. Bu başkalaşım bizi ideolojinin kapalı uzamından kurtarır ve aradığımız felsefi teorinin açık uzamını bize açar.88

Althusser’e göre, bilimsel bilginin doğası hem bir olgu olarak hem de “düşüncenin dışında gerçek dünyada” var olan gerçek nesnelerin bilgisiyle sonuçlanan bir şey olarak doğru kavrandığında ortaya çıkan sahici felsefi sorun, burada “gerçek nesnenin bilişsel temellükü”nü sağlayan “mekanizma” dediği şeyin ne olduğu sorusudur. Başka deyişle, nasıl oluyor da belirli bir biliş türü, var olmak için insan bilişine bağlı olmayan bir gerçek nesnenin, insanın varoluşuna bağlı olan bir süreçte, düşüncede yeniden üretilmesiyle sonuçlanabiliyor? Roy Bhaskar’ın dilini ödünç alırsak, nasıl oluyor da insan toplumlarının ve insan bilişinin yanılabilir ürünleri olan bilimsel teoriler, onun “bilginin geçişsiz nesneleri” dediği şeylere ait ya da onlar hakkında olabiliyor? Bunlar, “dünyanın, bizden hayli bağımsız… gerçek şeyleri ve yapıları, mekanizmaları ve süreçleri, olayları ve olanakları”dır.89 Kavramların ve nesnelerin örtüşmesi artık metafizik olarak güvence altında değilken, kavramlar dünyaya nasıl “dokunur”?

Burada bu soruların nasıl yanıtlanacağını tartışacak yerim yok, Althusser’in kendisini özellikle tatmin eden bir yanıtta karar kıldığını da sanmıyorum. Althusser’in felsefeyi “teoride sınıf mücadelesi” olarak yeniden tanımlaması, bir yanıyla, bilimler ilerlemeyi sürdürdükçe bu epistemolojik ve ontolojik soruların durmadan yinelenmesi, açıklığa kavuşturulması ve yeni baştan ortaya konması gerekeceğini ima ediyor gibidir. Bu bir anlamda, Engels’in, materyalizmin bilimlerdeki her atılım ya da devrimle birlikte yeniden düşünülmesi gerektiği iddiasının Althusser’deki karşılığıdır. Bilimsel bilgi kendiliğinden, ideolojik dünya anlayışımızla hep çatıştığı sürece de, materyalizmin, ister filozoflardan ister siyasetçilerden gelsin, bilimin kuşkucu ve deflasyonist yorumlarına karşı hep savunulması gerekecektir.90

Ama Althusser ve öğrencileri kimi yerlerde, gerçek nesnenin düşüncede bilişsel temellükünün mekanizması sorusunu çözmek için belki beklenmedik, umulmadık bir öneri ortaya atar. Althusser, Lecourt ve Macherey’in hepsi, Lenin’in Materyalizm ve Ampiryokritisizm‘de tartışılan “yansıma teorisi”nin hayli heterodoks sayılabilecek bir yorumuna yönelir. Lecourt’un Lenin’in kitabı üzerine incelemesi, “Yansımanın Çifte Tezi” dediği şeye ayrılmış büyüleyici bir bölüm içerir. Lecourt orada algı ve bilişin biyo-fizyolojik bilimleriyle bir diyalog kurma olanağını tartışır. “Bilgi edinme mekanizmalarının bilgisi felsefenin yetki alanına girmez” diye ısrar eder.91 Lecourt’un açıklamasına göre, bilimsel kavramların tarihsel gelişimleri içinde ulaştığı “kesinlik dereceleri” sorunu bilimsel bir sorundur, ama biyolojinin ya da sinirbilimin değil, tarih biliminin sorunudur: “Nesnesi bilgi üretimi süreci olan şey, tarih biliminin bu bölgesi olacaktır.”92 Demek ki doğa bilimleri tarihsel materyalizm için can alıcı olsa da, “bilişsel temellük mekanizması” sorusu Lecourt için ne doğallaştırılabilir ne de felsefi bir sorunsal gibi görünüyor. Belirtmeye değer ki bu iddia, Althusser’in daha önceki bir iddiasıyla ilginç bir gerilim içindedir. O iddiaya göre Marksist felsefenin ayırt edici nesnesi (Althusser’in elbette eleştirip terk edeceği bir dil) “bilgisizlikten bilgiye geçiş”tir.93 Macherey ise “yansıma sorunu”nu edebiyat üzerine erken dönem tartışmalarında ele alacaktır.94 Son olarak Althusser, Être marxiste en philosophie‘de tam da bu tür epistemolojik kaygıları açıkça tartışırken bu yansıma kavramını anar. Orada Leninci yansıma teorisinin yukarıda sorulan sorulara verilen en ünlü yanıt olduğunu açıklar, çünkü bu teori klasik “bilgi sorunu”nun ampirist sorunsalının en kategorik ve en skandal yaratan çürütülmesidir.95 Lecourt’un yukarıda anılan incelemesine olumlu biçimde atıf yapan Althusser, Lenin’in ortaya koyduğu paradoksal, etkin ve üretken yansıma anlayışını över. Yansıma böylece bilincin kendiliğinden işlemi değil, gerçek nesnenin bilişsel temellükünün karmaşık sürecinin sonucudur. Bu görüşte bilimler, ne edilgin ne de mekanik olan etkin bir kavramsal işleme sürecinin sonucu olarak gerçeğin bir yansımasını üreten istisnai ve ender teorik serüvenlerdir. Ama Althusser bu kısa ve muammalı tartışmayı bitirmeden önce bir büküm daha ekler. Spinoza’nın paralelizm denen görüşünün ve ünlü ordo et connectio rerum idem est ac ordo et connectio idearum‘unun bir başka olası çözüm olduğunu, bunun “etkin bir karşılıklılık, etkin bir yansıma” kurduğunu ima eder.96 Leninci yansıma teorisi ile Spinozacı paralelizmin kolay bir sentezini engelleyen can alıcı güçlükler kuşkusuz vardır. Bunların en hafifi bile şudur: Spinoza, Marx’ın ya da Lenin’in materyalizminden farklı olarak, cisimlerin düşünceyle nedensel ilişki içinde olmasına hiç yer bırakmaz.97 Ne var ki sonuç şudur: Althusser, belki de bütün çağdaş filozoflardan daha iyi biçimde, her tutarlı materyalisti, realisti ve natüralisti bekleyen kendine özgü felsefi güçlükleri gereğince ortaya koymuştur.

Notlar

  1. Lenin, Materialism and Empirio-Criticism‘de realizm dilini açıkça mahkûm eder ve şöyle yazar: “Engels’i izleyerek bu anlamda yalnızca materyalizm terimini kullanıyorum ve bunu tek doğru terminoloji sayıyorum, özellikle de ‘realizm’ terimi pozitivistlerin ve materyalizm ile idealizm arasında yalpalayan öteki kafası karışıkların elinde hırpalandığı için” (54). Althusser’in natüralizm dilinden kaçınması için bkz. “Lénine et la philosophie”, Lénine et la philosophie suivi de Marx et Lénine devant Hegel içinde (Paris: Maspero, 1972), 30.↩︎
  2. On Materialism (Londra: NLB, 1975), 65.↩︎
  3. Considerations on Western Marxism (Londra: NLB, 1976), 60.↩︎
  4. Spinoza Contra Phenomenology: French Rationalism from Cavaillès to Deleuze (Stanford: Stanford UP, 2014), 187.↩︎
  5. A.g.e., 189.↩︎
  6. Krş. Le philosophe et ses pauvres (Paris: Fayard, 1983).↩︎
  7. Krş. “Back to Althusser”, Dissenting Words: Interviews with Jacques Rancière içinde, der. Emiliano Battista (Londra ve New York: Bloomsbury, 2017), 305–321.↩︎
  8. Althusser özeleştirel yazılarında bu konumu kendisine atfediyor gibidir. Krş. Éléments d’autocritique (Paris: Hachette, 1974), 41–42.↩︎
  9. Krş. « Il faut défendre la société » Cours au Collège de France (1975–1976) (Paris: Gallimard/Seuil, 1997).↩︎
  10. İronik biçimde, estetik ve siyaset üzerine yakın tarihli bir kitap Rancière’i dar anlamda siyasetten kaçınmakla, bunun yerine çelişkiyi ve antagonizmayı sahneleyen ama kendileri bu dar anlamda doğrudan siyasal olmayan (düz anlamıyla protesto, sokak gösterisi ya da “ilişkisel estetik” örneği olmayan) sanat yapıtlarını yeğler görünmekle suçluyor. Daha da ironik olanı, yazar, sanatın gerçeklikten uzaklaştıkça “daha siyasal” olduğunu söyleyen ve artık sıradanlaşmış bu konumu teşhis etmek için “kendiliğinden ideoloji” ifadesini Althusser’den ödünç alıyor. Bkz. Oliver Marchart, Conflictual Aesthetics: Artistic Activism and the Public Sphere (Berlin: Sternberg, 2019).↩︎
  11. E. P. Thompson ise Althusser’in epistemolojik kaygılarında neyin söz konusu olduğunu anlamadığını açıkça kabul eder: “Althusser’in ‘gerçek dünya’ ile ‘bilgi’ arasındaki ilişkiye dair önermelerini anlamıyorum, dolayısıyla bunları tartışarak kendimi açığa düşüremem.” Krş. The Poverty of Theory and Other Essays (New York ve Londra: Monthly Review Press, 1978), 5 ve çeşitli yerlerde.↩︎
  12. Althusser pek çok yerde 11. Tez’in bu yorumunu açıkça reddeder. Örneğin bkz. az bilinen 1966 tarihli “Matérialisme historique & matérialisme dialectique” denemesinde felsefenin Marx’taki rolüne dair kapsamlı tartışması (özellikle s. 98–103). Bu ret, ölümünden sonra yayımlanan 1982 tarihli “Note sur les Thèses sur Feuerbach” metni kadar geç bir tarihte de yeniden karşımıza çıkar (Magazine littéraire, no. 324, Eylül 1994: 38–42).↩︎
  13. Krş. Quentin Meillassoux, Après la finitude (Paris: Seuil, 2006).↩︎
  14. W. V. Quine, The Ways of Paradox and other essays (Cambridge: Harvard UP, 1976), 151.↩︎
  15. Şu ya da bu filozofta “kapitalizm eleştirisi” bulunmadığına dair yakınmalar sık sık duyulur. Ama böyle bir şikâyet Marx’ın tam olarak neyi amaçladığını kavrayamaz. Marx’ın amacı kapitalizmi eleştirmek değil, bir ekonomi politik eleştirisi sunmak, yani genel olarak kapitalist ekonominin iç işleyişini açıklayabildiğini iddia eden teorik söylemin yetersizliklerini ortaya çıkarmaktı. Dolayısıyla Kapital‘in devrimci projesi tam da bilim ile siyasetin kavşağında durur: Kapitalizmin iç mantığının upuygun kavramsal kavranışı, onun günün birinde dönüştürülmesinin imkânıyla örtüşür. Bu ikincisi, düpedüz “komünizm” denen şeydir. Böyle bir yorumu Engels “Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm”de açıkça ortaya koyar: “O andan itibaren sosyalizm artık şu ya da bu dâhi kafanın rastlantısal keşfi değil, tarihsel olarak gelişmiş iki sınıfın, proletarya ile burjuvazinin mücadelesinin zorunlu sonucuydu” (The Marx-Engels Reader, 700).↩︎
  16. Althusser Spinoza hakkında pek çok açıklama yapmıştır, ama hiçbiri yakın zamanda yayımlanan Être marxiste en philosophie elyazmasındaki kadar açık değildir. Althusser orada Spinoza’nın “bana göre bütün zamanların en büyük filozofu [à mes yeux le plus grand philosophe de tous les temps]” olduğunu ilan eder (153).↩︎
  17. Althusser, hiçbir filozofun tümüyle materyalist ya da idealist olmadığını, düşüncesinin zorunlu olarak materyalist ve idealist eğilimlerce katedildiğini açıkça belirtir. Bkz. Être marxiste en philosophie (Paris: PUF, 2015), 56. Bu nokta hakkında daha fazlası için bkz. Pierre Raymond’un Le passage au matérialisme kitabı (Paris: Maspero, 1973).↩︎
  18. Şunlarda ısrar etmeye değer: Althusser filozof olarak yetişmiş ve bütün meslek hayatı boyunca bir felsefe bölümünde ders vermiştir, üstelik Marksizmin felsefe için içerimlerini aradığını açıkça söyler. Lire le Capital, orada sunulan metinlerin, metnin kendine özgü biçimde felsefi bir okumasının sonuçları olduğu itirafıyla açılır. Althusser’in açıkladığı gibi bu, bir bilimsel söylem ile incelediği nesnenin özgüllüğü arasındaki ilişkiye dair epistemolojik soruyu sormak demektir. Althusser bundan kısa süre sonra, ileride Philosophie et philosophie spontanée des savants adıyla yayımlanacak derslerini verir. Bu dersler felsefi söylemin ve pratiğin doğası üzerine açıkça düşünür. Aynı tema “Lénine et la philosophie” (1968) konferansında yeniden ele alınır, Sur la reproduction, Initiation à la philosophie pour les non-philosophes ve Être marxiste en philosophie gibi ölümünden sonra yayımlanan pek çok metinde de uzun uzun işlenir. Bu sonraki yayınların hepsi “Qu’est-ce que la philosophie?”, yani “Felsefe nedir?” sorusu üzerine kapsamlı düşüncelerle açılır.↩︎
  19. Gerçekten de Althusser felsefe pratiğini istikrarlı biçimde hayli tuhaf bir uğraş olarak sunmuştur. IMEC’te korunan yayımlanmamış bir metnin başlığı “De l’étrange ‘allure’ des propositions philosophiques”tir [“Felsefi önermelerin tuhaf ‘edası’ üzerine”]. Bu metin, Althusser’in felsefi dilin doğası üzerine uzun uzun düşündüğü Bilim İnsanları için Felsefe Dersi’ne eşlik etmek üzere tasarlanmıştı.↩︎
  20. Althusser elbette bu tür metinler de yazmıştır, müdahalelerinin birçoğu da FKP’deki (PCF) faaliyetinden doğan kimi konjonktürel sorunlara doğrudan yanıt veriyordu. Ama Badiou’nun yararlı biçimde açıkladığı gibi Althusser şunu savunuyordu: “Althusser için siyasal sapmalar son tahlilde felsefi sapmalardır.” Krş. “Qu’est-ce que Louis Althusser entend par ‘philosophie’?”, Politique et philosophie dans l’oeuvre de Louis Althusser içinde, der. Sylvain Lazarus (Paris: PUF, 1993), 30.↩︎
  21. Lire le Capital I (Paris: Maspero, 1967), 10–11.↩︎
  22. Lire le Capital IV (Paris: Maspero, 1973), 8.↩︎
  23. Yakın zamanda yayımlanan 1978 tarihli Que faire? (Paris: PUF, 2018) başlıklı metinde konjonktüre dair hayli dikkat çekici ve beklenmedik bir analiz gerçekten de bulunur. Althusser açılış bölümlerinde, bir Alfa Romeo otomobil fabrikası hakkındaki bir İtalyan belgeselinin doğaçlama gibi görünen bir analizini yapar. Bu uzun tartışmada, bir zamanlar lüks bir eşya olan otomobilin metalaşmasının, fabrika işçilerini fabrikanın kendisinden çok uzaktaki banliyö konut sitelerinde yalıtarak, paradoksal biçimde işçi dayanışmasını parçalamanın bir aracı olarak nasıl iş gördüğünü çözümler (bkz. s. 20–30).↩︎
  24. Althusser’in bu tür sorulara ilgisi, Marx’a açıkça yönelmesinden bile öncedir. Örneğin Montesquieu üzerine ilk kitabı, Montesquieu’nün projesinin özgünlüğünü ortaya koymaya ayrılmıştır. Bu proje, tam da “tarihi ona bir erek atfetmeden, yani insanların bilincini ve umutlarını tarihsel zamana yansıtmadan düşünmeye giriştiği” ölçüde benzersizdir (ve Marx’ın bir öncülüdür). Montesquieu: La politique et l’histoire (Paris: PUF, 1959), 46.↩︎
  25. Pour Marx (Paris: Maspero, 1965), 169.↩︎
  26. Krş. Lire le Capital I, 5–6.↩︎
  27. Badiou bu nedenle Althusser’in “pratikler ontolojisi”nden söz eder. Daha özgül olarak da “diferansiyel bir pratikler ontolojisi”nden söz etmeliyiz, “…çünkü materyalist bir bakışta, var olanın hep bir pratik biçimi içinde var olduğunu kabul etmeliyiz… materyalist olan, yalnızca pratiklerin var olduğunu ileri sürmektir.” Krş. “The Althusserian Definition of ‘Theory’”, The Concept in Crisis: Reading Capital Today içinde, der. Nick Nesbitt (Durham: Duke UP, 2017), 24.↩︎
  28. Hatırlanacağı gibi Marx düşüncenin dünyayla ilişki kurabileceği pek çok farklı yoldan söz eder ve bunlar arasında sanatsal, dinsel, pratik ve zihinsel olanı sayar (The Marx-Engels Reader, 238).↩︎
  29. Pour Marx, a.g.e., 168.↩︎
  30. A.g.e., 24, 31, 75, not 40.↩︎
  31. Krş. Mladen Dolar, “Beyond Interpellation”, Qui parle, cilt 6, no. 2 (İlkbahar/Yaz 1993): 75–96. Özellikle “The Clean Break” başlıklı bölüme bakınız.↩︎
  32. Pour Marx, 171. Krş. “La querelle de l’humanisme”, 505–506.↩︎
  33. Bu yazının kapsamını çok aşsa da, Wilfrid Sellars’ın “Empiricism and the Philosophy of Mind”da “Verili Olan Miti”ne yönelttiği ünlü eleştirinin, Althusser’in ampirizm eleştirisine bilinen en yakın açıklama olduğunu sanıyorum.↩︎
  34. Althusser “Lénine et la philosophie”de Husserl’in “ampirizme ve tarihselciliğe karşı Lenin’in nesnel müttefiki” olduğunu açıklar (29).↩︎
  35. Lire le Capital I, 46.↩︎
  36. Hume, An Enquiry concerning Human Understanding (Cambridge: Cambridge UP, 2007), 14–18.↩︎
  37. Örneğin Koyré şöyle yazar: “Bu [modern bilimin temel kavramlarının apaçıklığı] ise, örneğin bugün çocuklara öğretilen ve onların anladığı temel hareket yasaları gibi basit ve kolay şeylerin keşfinin, insanlığın yetiştirdiği en derin ve en güçlü zihinlerden bazılarının neden böylesine muazzam bir çabasını, üstelik çoğu kez başarısız kalan bir çabasını gerektirdiğini anlamamızı sağlar: Onların bu basit ve apaçık yasaları ‘keşfetmesi’ ya da ‘saptaması’ gerekmiyordu, bu keşifleri mümkün kılan çerçevenin kendisini işleyip kurmaları gerekiyordu. İşe, anlığımızın kendisini yeniden biçimlendirmek ve yeniden oluşturmakla başlamaları, ona bir dizi yeni kavram vermeleri, varlığa yeni bir yaklaşım, yeni bir doğa kavramı, yeni bir bilim kavramı, başka deyişle yeni bir felsefe geliştirmeleri gerekiyordu” (Metaphysics and Measure, 3).↩︎
  38. Théorie de la production littéraire (Paris: Maspero, 1966), 173–174.↩︎
  39. Lire le Capital I, 66–67.↩︎
  40. Krş. Philosophie et philosophie spontanée des savants (Paris: Maspero, 1974), 91–97.↩︎
  41. Bu görüşün materyalist, realist ve natüralist bir bakış açısından reddi için bkz. Ray Brassier, “The View from Nowhere”, Identities: Journal for Politics, Gender and Culture, cilt 8, no. 2 (Yaz 2011): 7–23.↩︎
  42. Unutulmamalı ki Husserl’deki bu tür iddialar, natüralist felsefenin ve nesnelci bilimin yükselişine dair korkuları, son tahlilde doğrulanmaya ve yanlışlanmaya açık ampirik hipotezlerdir. Gerçekten de, Feyerabend’in ifadesiyle, bilimin tiranlığının egemen olduğu bir dünyada mı yaşıyoruz? Bu konuda psikolojiden gelen ilginç çalışmalara bakınız: Hugo Mercier ile Dan Sperber’in The Enigma of Reason‘ı ya da insanların dünyaya dair kendiliğinden deneyiminin ve sağduyu kavramlarının bilimsel fikirleri anlamalarını nasıl engellediğini inceleyen Andrew Shtulman’ın çalışmaları. Shtulman ve meslektaşları, üniversite düzeyinde biyoloji gördükten sonra bile öğrencilerin %80’inin evrime dair özcü yanlış kavrayışlarını değiştirmediğini göstermiştir. Amerikalıların yalnızca %15’i insanların Tanrı’nın yardımı olmadan evrildiğine inanırken, %40’ı Tanrı’nın insanları ex nihilo yarattığına inanıyor, bu istatistikler de kırk yıldır aşağı yukarı aynı kalmış durumda. Pek çok başka metnin yanı sıra bkz. yakın tarihli makalesi “How Intuitive Beliefs Inoculate Us Against Scientific Ones”, The Cognitive Science of Belief içinde, der. J. Musolino, J. Sommer ve P. Hemmer (Cambridge: Cambridge UP, 2021).↩︎
  43. Krş. Materialism and Empirio-Criticism, 69–89.↩︎
  44. On Materialism, 37.↩︎
  45. Kant’ın Transandantal Dedüksiyon’da “Hume’un sorunu”na getirdiği çözüm budur: Dünyanın zorunlu bir yapısı olmalıdır, çünkü olmasaydı bilinçli temsil imkânsız hale gelirdi (Critique of Pure Reason, A101).↩︎
  46. Être marxiste en philosophie, 167.↩︎
  47. “Sur le rapport de Marx à Hegel”, 59.↩︎
  48. Lire le Capital I, 39–40.↩︎
  49. Krş. Philosophie et philosophie spontanée des savants, 92–93.↩︎
  50. Alex Callinicos, Althusser’s Marxism (Londra: Pluto Press, 1976), 76 (vurgu kaldırılmıştır).↩︎
  51. Krş. “Philosophy and the Scientific Image of Man”, Science, Perception and Reality içinde.↩︎
  52. “Idéologie et appareils idéologiques d’état (notes pour une recherche)”, Sur la reproduction içinde (Paris: PUF, 1995), 296.↩︎
  53. “Qu’est-ce qu’une coupure épistémologique?”, Althusser’in Cours de philosophie pour scientifiques‘inden (1967–68) 2 Şubat 1968 tarihli yayımlanmamış daktilo metni, 10.↩︎
  54. Lire le Capital I, 38.↩︎
  55. A.g.e., 37.↩︎
  56. Bkz. “The 2 Bachelards of Louis Althusser” başlıklı yazım, parrhesia: A Journal of Critical Philosophy, no. 31 (2019): 174–206.↩︎
  57. Örneğin bkz. Éléments d’autocritique, 51–53, Être marxiste en philosophie, 165. Ayrıca bkz. Dominique Lecourt’un, materyalist epistemolojiden “teorik bir ucube” olarak söz ettiği Bachelard: Le jour et la nuit kitabı (Paris: Grasset, 1974), 170.↩︎
  58. Krş. Lire le Capital, 75 ve Être marxiste en philosophie, 172–173.↩︎
  59. A.g.e., 172–173.↩︎
  60. Bu konunun büyüleyici çağdaş ele alınışları için bkz. Quentin Meillassoux’nun Après la finitude‘ü ve Nathan Brown’ın yakın tarihli Rationalist Empiricism: A Theory of Speculative Critique kitabı (New York: Fordham UP, 2021).↩︎
  61. Krş. Étienne Balibar, “Science et vérité dans la philosophie de Georges Canguilhem”, Georges Canguilhem: Philosophe, historien des sciences içinde (Paris: Albin Michel, 1993), 60.↩︎
  62. Krş. Pour Marx, 186–197.↩︎
  63. “Soutenance d’Amiens”, Solitude de Machiavel et autres textes içinde (Paris: PUF, 1998), 201.↩︎
  64. Althusser bu noktada Spinoza ile Marx’ı daha Lire le Capital‘de ilişkilendirmişti. Orada Spinoza’daki “dolaysız olanın opaklığı”ndan söz eder ve bunu, ender bir anışla, Marx’ın fetişizm kavramına bağlar (14).↩︎
  65. “Lénine et la philosophie”, 31.↩︎
  66. Dolayısıyla materyalistler transandantal olanı “doğallaştırmaya”, yani bilinçli deneyimin görünürdeki birliğini a priori felsefe yapmaya bırakmak yerine doğa bilimsel araştırmaya tabi tutmaya açık olmalıdır. Bu konuda yakın zamanda önemli bir çalışmayı Catherine Malabou Avant demain kitabında yapmıştır. Bu kitap pek çok bakımdan Jacques Bouveresse’in mükemmel bir makalesinden, “Le problème de l’a priori et la conception évolutionniste des lois de la pensée”den yola çıkar. Thomas Metzinger’in çalışmaları da bu noktada ilgilidir, çünkü Metzinger’in temel iddiası, beynin dış dünyayı bilince saydam ve doğrudan erişilebilir gösteren bir tür karmaşık aygıt olduğudur. Bkz. The Ego Tunnel.↩︎
  67. Bu konuda bkz. Suchting’in Marx and Philosophy kitabındaki “Marx and ‘the Problem of Knowledge’” yazısı. Suchting orada 9.21 numaralı kesimde “Genel Olarak Teorik Üretim Tarzı Fikri”ni tartışır. Bu çalışmayı dikkatime sunduğu için Dusty Dallman’a minnettarım.↩︎
  68. Être marxiste en philosophie, 188.↩︎
  69. Engels, Dialectics of Nature, Karl Marx and Friedrich Engels: Collected Works, cilt 25 içinde (New York: International Publishers, 1987), 478–479. Bu sözü önemli Spinoza yorumcusu Alexandre Matheron da alıntılar.↩︎
  70. Krş. Tosel, Spinoza, ou le crépuscule de la servitude (Paris: Aubier Montaigne, 1984), 65–66.↩︎
  71. “La querelle de l’humanisme”, 516.↩︎
  72. Nihil Unbound, 51.↩︎
  73. “Sur le travail théorique”, La Pensée, no. 132 (Nisan 1967), 4.↩︎
  74. A.g.e., 5.↩︎
  75. A.g.e., 6.↩︎
  76. Bu konuda bkz. Althusser’in, ölümünden sonra yayımlanan “La querelle de l’humanisme” metninde “Yakın Tarihli Keşifler” dediği şeye dair tartışması.↩︎
  77. Bu argümanı yeniden kuruşum, Dominique Lecourt’un Une crise et son enjeu (essai sur la position de Lénine en philosophie) kitabına (Paris: Maspero, 1973) çok şey borçludur.↩︎
  78. Althusser’in süregiden “bilimciliği”nin mükemmel bir savunusu için bkz. William S. Lewis, “Althusser’s Scientism and Aleatory Materialism”, Décalages, cilt 3, no. 1 (2016).↩︎
  79. Nihil Unbound, 50.↩︎
  80. Materialism and Empirio-Criticism, 14.↩︎
  81. Edebiyat üzerine “kanonik” Althusserci metin, Pierre Macherey’in Pour une théorie de la production littéraire‘idir. Bu kitap, Althusserci epistemolojik programın edebî metinlerin tartışılmasında nasıl devreye sokulabileceğini açıkça ele alır.↩︎
  82. Lire le Capital I, 13.↩︎
  83. A.g.e., 23.↩︎
  84. A.g.e., 46.↩︎
  85. Krş. Nikomakhos’a Etik, I. Kitap, vi 16–20: “Gerçekten de hekimin sağlığı bile soyut olarak incelediği görülmez. O insanın sağlığını, daha doğrusu belirli bir insanın sağlığını inceler, çünkü iyileştirmesi gereken bireylerdir.”↩︎
  86. Lire le Capital, 47.↩︎
  87. “Sur le travail théorique”, 11.↩︎
  88. Lire le Capital I, 67.↩︎
  89. A Realist Theory of Science, 22.↩︎
  90. Althusser’in Philosophie et philosophie spontanée des savants‘da biyolog Jacques Monod’yu tartışması böyle okunmalıdır. Dersin yayımlanmamış tam elyazması, filozof Jean-Toussaint Desanti’nin epistemolojik konumlarına dair bir tartışma da içerir. Althusser bu konumların bilimsel bilginin üretimini yanlış açıkladığını düşünüyordu.↩︎
  91. Une crise et son enjeu, 34–35.↩︎
  92. A.g.e., 35.↩︎
  93. 20ALT/4/1, “Théorie, pratique théorique et formation théorique. Idéologie et lutte idéologique” (Paris, 20 Nisan 1965), 7–8.↩︎
  94. Krş. Pour une théorie de la production littéraire, özellikle “Lénine, critique de Tolstoï” bölümü, ayrıca “The Problem of Reflection” makalesi, çev. Susan Sniader Lanser, SubStance, cilt 5, no. 15 (1976): 6–20.↩︎
  95. Être marxiste en philosophie, 167.↩︎
  96. A.g.e., 169.↩︎
  97. Althusser’e göre, “Demek ki burada, nesne ile bilgisi arasındaki farkı ortadan kaldıran, ama bunu yaparken, elbette soyut bir tarzda, nesne ile bilgisi arasındaki farkı, yani üç farklı bilgi türü boyunca birinden ötekine üç aşamada geçişe imkân veren bir oyunun ve bir diyalektiğin olanağını tanıyan tutarlı bir materyalizm biçimiyle karşı karşıyayız” (a.g.e., 169).↩︎

Kaynakça

  • Althusser, Louis. Montesquieu: La politique et l’histoire. Paris: PUF, 1959.
  • Althusser, Louis. Pour Marx. Paris: Maspero, 1965.
  • Althusser, Louis. “Matérialisme historique & matérialisme dialectique.” Cahiers marxistes-léninistes, no. 11 (avril 1966): 90–122.
  • Althusser, Louis. “Théorie, pratique théorique et formation théorique. Idéologie et lutte idéologique” (Paris, le 20 avril 1965). Manuscript unpublished in French.
  • Althusser, Louis. “De l’étrange ‘allure’ des propositions philosophiques.” 1967–68. Unpublished manuscript.
  • Althusser, Louis. Lire le Capital I. Paris: Maspero, 1967.
  • Althusser, Louis. “Sur le travail théorique,” La Pensée, no. 132 (avril 1967).
  • Althusser, Louis. Lénine et la philosophie suivi de Marx et Lénine devant Hegel. Paris: Maspero, 1972.
  • Althusser, Louis. “Sur le rapport de Marx à Hegel” in Lénine et la philosophie suivi de Marx et Lénine devant Hegel. Paris: Maspero, 1972.
  • Althusser, Louis. Éléments d’autocritique. Paris: Hachette, 1974.
  • Althusser, Louis. Philosophie et philosophie spontanée des savants (1967). Paris: Maspero, 1974.
  • Althusser, Louis. “Note sur les Thèses sur Feuerbach.” Magazine littéraire, no. 324, septembre 1994: 38–42.
  • Althusser, Louis. “La querelle de l’humanisme,” in Écrits philosophiques et politiques, tome II. Paris: STOCK/IMEC, 1995.
  • Althusser, Louis. Sur la reproduction. Paris: PUF, 1995.
  • Althusser, Louis. “Idéologie et appareils idéologiques d’état (notes pour une recherche)” in Sur la reproduction. Paris: PUF, 1995.
  • Althusser, Louis. “Soutenance d’Amiens” in Solitude de Machiavel et autres textes. Paris: PUF, 1998.
  • Althusser, Louis. Initiation à la philosophie pour les non-philosophes. Paris: PUF, 2014.
  • Althusser, Louis. Être marxiste en philosophie. Paris: PUF, 2015.
  • Althusser, Louis. Que faire? Paris: PUF, 2018.
  • Anderson, Perry. Considerations on Western Marxism. London: New Left Books, 1976.
  • Aristotle. Nicomachean Ethics. Translated by H. Rackham. Loeb Classical Library 73. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1926.
  • Badiou, Alain. “Qu’est-ce que Louis Althusser entend par ‘philosophie’?” in Politique et philosophie dans l’oeuvre de Louis Althusser ed. Sylvain Lazarus. Paris: PUF, 1993.
  • Badiou, Alain. “The Althusserian Definition of ‘Theory’” in The Concept in Crisis: Reading Capital Today ed. Nick Nesbitt. Durham: Duke UP, 2017.
  • Balibar, Étienne. “Science et vérité dans la philosophie de Georges Canguilhem” in Georges Canguilhem: Philosophe, historien des sciences. Paris: Albin Michel, 1993.
  • Bhaskar, Roy. A Realist Theory of Science. London: Verso, 1997.
  • Bouveresse, Jacques. “Le problème de l’a priori et la conception évolutionniste des lois de la pensée” in Essais V. Marseille: Agone, 2006.
  • Brassier, Ray. Nihil Unbound: Enlightenment and Extinction. London: Palgrave Macmillan, 2007.
  • Brassier, Ray. “The View from Nowhere” Identities: Journal for Politics, Gender and Culture, vol. 8, no. 2 (Summer 2011): 7–23.
  • Brown, Nathan. Rationalist Empiricism: A Theory of Speculative Critique. New York: Fordham UP, 2021.
  • Callinicos, Alex. Althusser’s Marxism. London: Pluto Press, 1976.
  • Dolar, Mladen. “Beyond Interpellation.” Qui parle, Vol. 6, No. 2 (Spring/Summer 1993): 75–96.
  • Engels, Friedrich. “Socialism: Utopian and Scientific” in The Marx-Engels Reader ed. Robert C. Tucker. New York: W. W. Norton, 1978.
  • Engels, Friedrich. Dialectics of Nature, in Karl Marx and Friedrich Engels: Collected Works, Volume 25. New York: International Publishers, 1987.
  • Foucault, Michel. « Il faut défendre la société » Cours au Collège de France (1975–1976). Paris: Gallimard/Seuil, 1997.
  • Hume, David. An Enquiry concerning Human Understanding. Cambridge: Cambridge UP, 2007.
  • Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason, translated and edited by Paul Guyer and Andrew W. Wood. Cambridge: Cambridge UP, 1998.
  • Koyré, Alexandre. Metaphysics and Measurement: Essays in the Scientific Revolution. London: Chapman & Hall, 1968.
  • Lecourt, Dominique. Une crise et son enjeu (essai sur la position de Lénine en philosophie). Paris: Maspero, 1973.
  • Lecourt, Dominique. Bachelard le jour et la nuit. Paris: Grasset, 1974.
  • Lenin, Vladimir. Materialism and Empirio-Criticism. New York: International Publishers, 1970.
  • Lewis, William S. “Althusser’s Scientism and Aleatory Materialism” Décalages, vol. 3, no. 1 (2016).
  • Marchart, Oliver. Conflictual Aesthetics: Artistic Activism and the Public Sphere. Berlin: Sternberg Press, 2019.
  • Macherey, Pierre. Théorie de la production littéraire. Paris: Maspero, 1966.
  • Macherey, Pierre. Lire le Capital IV. Paris: Maspero, 1973.
  • Malabou, Catherine. Avant demain: Épigenèse et rationalité. Paris: PUF, 2014.
  • Maruzzella, David. “The 2 Bachelards of Louis Althusser,” parrhesia: A Journal of Critical Philosophy, no. 31 (2019): 174–206.
  • Meillassoux, Quentin. Après la finitude. Essai sur la nécessité de la contingence. Paris: Seuil, 2006.
  • Mercier, Hugo and Dan Sperber. The Enigma of Reason. Cambridge: Harvard UP, 2019.
  • Metzinger, Thomas. The Ego Tunnel: The Science of the Mind and the Myth of the Self. New York: Basic Books, 2009.
  • Peden, Knox. Spinoza Contra Phenomenology: French Rationalism from Cavaillès to Deleuze. Stanford: Stanford UP, 2014.
  • Quine, W. V. The Ways of Paradox and other essays. Cambridge: Harvard UP, 1976.
  • Rancière, Jacques. Le philosophe et ses pauvres. Paris: Fayard, 1983.
  • Rancière, Jacques. La leçon d’Althusser. Paris: La fabrique éditions, 2012.
  • Rancière, Jacques. “Back to Althusser” in Dissenting Words: Interviews with Jacques Rancière ed. Emiliano Battista. London and New York: Bloomsbury, 2017.
  • Raymond, Pierre. Le passage au matérialisme. Paris: Maspero, 1973.
  • Regnault, François. “Qu’est-ce qu’une coupure épistémologique?” February 2, 1968. Unpublished manuscript.
  • Sellars, Wilfrid. “Empiricism and the Philosophy of Mind” in Science, Perception and Reality. London: Routledge & Kegan Paul, 1963.
  • Sellars, Wilfrid. “Philosophy and the Scientific Image of Man” in Science, Perception and Reality. London: Routledge & Kegan Paul, 1963.
  • Shtulman, Andrew. “How Intuitive Beliefs Inoculate Us Against Scientific Ones.” The Cognitive Science of Belief eds. J. Musolino, J. Sommer, and P. Hemmer. Cambridge: Cambridge UP, 2021.
  • Suchting, W. A. Marx and Philosophy. New York: New York University Press, 1986.
  • Thompson, E. P. The Poverty of Theory and Other Essays. New York and London: Monthly Review Press, 1978.
  • Timpanaro, Sebastiano. On Materialism. London: New Left Books, 1975.
  • Tosel, André. Spinoza, ou le crépuscule de la servitude. Paris: Aubier Montaigne, 1984.

Kaynak: David Maruzzella, “Materialism, Realism, Naturalism: Althusser’s Philosophy Reconsidered”, Décalages: A Journal of Althusser Studies, c. 2, sayı 4 (2022).